مدیریت استفاده از پساب صنعتی خروجی تصفیه خانه در آبیاری فضای سبز منطقه ویژه اقتصادی پتروشیمی

چکیده

با توجه به رشد روز افزون جمعیت و توسعه صنایع که نتیجه آن افزایش بیش از پیش مصرف آب را به دنبال خواهد داشت اهمیت استفاده مجدد از پساب به عنوان منبعی قابل اطمینان جهت تامین آب آبیاری و حفاظت از محیط زیست بیشتر نمایان می گردد.[1] متوسط بارش سالانه 240 میلی لیتر در ایران در مقایسه با860 میلی لیتر متوسط بارندگی در دیگر نقاط کره زمین باعث گردیده کشور ما در ردیف کشورهای خشک و نیمه خشک قرار گیرد[ 2]از کل حجم ١٣٨۶ میلیون کیلومتر مکعب آبهای موجود 96 درصد آب شور می‌باشد و بیش از ۶٨ درصد از ۴ درصد باقی‌مانده، در یخ و یخچال‌های طبیعی می‌باشد. منابع آب شیرین، مانند رودخانه‌ها و دریاچه‌ها، فقط ٩٣١٠٠ کیلومتر مکعب که فقط ١ قسمت از ٧٠٠ قسمت کل آب می‌باشد. اما با این وجود، رودخانه‌ها و دریاچه‌ها مهمترین منبع آب تمامی مردم روی زمین می‌باشند. با آنکه 80 درصداز سطح کره زمین را آب پوشانده است، تنها بخش کوچکی از این مجموعه را آبهای شیرین تشکیل می دهند که این مقدار نیز به طور یکنواخت در سطح کره زمین توزیع نشده است و تنها 62 درصد از تمامی آبهای دریاچه های شیرین، رودخانه ها و آبهای زیر زمینی قابل دسترس برای مصرف انسان است.قاره آسیا که 60 درصد جمعیت دنیا در آن ساکن است تنها 36 در صد از منابع آب تجدید شونده جهان را دریافت می دارد و به دنبال آن ایران که حدود یک در صد از جمعیت دنیا در آن ساکن است تنها 36 %در صد از منابع آب تجدید شونده جهان را داراست. از آنجائیکه فاضلاب در زمره آبهای شیرین ولی آلوده محسوب می گردد و 99در صد از آن را آب تشکیل میدهد و هزینه تصفیه فاضلاب به مراتب کمتر از دیگر روشهای تصفیه آب می باش.[2]لذا استفاده از پساب تصفیه شده بعنوان گزینه مطلوب جهت آبیاری همیشه مدنظر بوده است و در این مقاله سعی شده پس از معرفی منطقه ویژه اقتصادی پتروشیمی بعنوان متولی تصفیه پسابهای منطقه و تولید آب تصفیه شده جهت آبیاری فضای سبز منطقه و تنوع گونه های کشت شده و پارامترهای شیمیایی پساب تصفیه شده بعنوان گزینه ای مناسب جهت استفاده از آن به عنوان آبیاری فضای سبز مورد بررسی قرار گیرد.‌

1- مقدمه

دانشمندان معتقدند آینده از آن کسانی خواهد بود که بهترین استفاده را از آب بنمایند بطوری که در سالهای آینده دیگر شاهد جنگ نفت نخواهیم بود و شاید در آینده ای نه چندان دور شاهد جنگ آب در جهان باشیم.

یکی از محور های اصلی توسعه پایدار در صنایع پتروشیمی استفاده بهینه از منابع می باشد و استفاده مجدد از فاضلاب به لحاظ اهمیت روز افزون ماده حیاتی آب از اهداف کلان مدیریت شرکت ملی صنایع پتروشیمی بوده است بطوری که حتی الامکان سعی می شود که پساب واحدهای تولیدی پس از انجام تصفیه، مجدداً در بخش آبیاری فضای سبز و یا بخش صنعت در خنک کننده ها مورد استفاده قرار گیرد. شرکت ملی صنایع پتروشیمی بعنوان سکاندار صنعت استراتژیک پتروشیمی در ایران با شعار تلاش مستمر ، آفرینش سبز ، بالندگی پایدار ، با بهره گیری از حداکثر توان خود در صدد توسعه هر چه بیشتر صنعت از طریق مجتمع های جدید و توسعه مجتمع های موجود می باشد. توسعه ای که پتروشیمی در پی دستیابی به آن است ، توسعه پایدار و همه جانبه بوده و عمیقاً به این واقعیت معتقد است که بدون حفظ محیط زیست و استفاده بهینه از منابع، توسعه هر صنعتی تک بعدی و ناپایدار است.لذا استفاده مجدد از پساب از گزینه ها مورد توجه در صنعت پتروشیمی می باش.[3] تنها نگرانی استفاده از پسابها ، بروز آلودگی های زیست محیطی در دراز مدت است. بنابراین به منظور رفع چالش های زیست محیطی موجود و ارایه راهکارهای مناسب برای استفاده پایدار از پساب ها، تعیین نوع آلودگی های ناشی از آبیاری با فاضلاب و تاثیرات زیست محیطی ناشی از آن بایستی به طور کامل بررسی گردد.

 

 

 

-2 کلیات

2-1 منطقه ویژه اقتصادی( پتروشیمی ماهشهر)

منطقه ویژه اقتصادی پتروشیمی در محدوده ای به وسعت حدود 2000 هکتار در جنوب غربی ایران و در ساحل خلیج فارس واقع در شهرستان ماهشهر بخش بندر امام خمینی قرار دارد.

از نظر کاربری اراضی ، منطقه ویژه اقتصادی پتروشیمی با وسعت معادل 2000 هکتار به 5 بخش اصلی(سایت( به شرح زیر تقسیم بندی شده است :

سایت شماره 1 : واقع در ناحیه شمالی منطقه 240) هکتار)، برای ایجاد صنایع کوچک و متوسط اختصاص یافته است.حدود 160 هکتار از اراضی این سایت برای کاربری های مختلف ، مانند صنایع پایین دستی پتروشیمی ، شیمیایی ، برق و الکترونیک ، ساختمانی ، فلزی و ماشین سازی ، آزمایشگاه و کنترل کیفیت ، ساخت و تعمیر و نگهداری تجهیزات و همچنین واحدهای اداری ، خدماتی ، اقامتی ، تاسیساتی و غرفه های تجاری در نظر گرفته شده است.

سایت شماره 2 : با مساحتی حدود 350 هکتار برای ایجاد صنایع سنگین و میانی پتروشیمی ، واحد تولید سرویس های جانبی مرکزی فجر 2 ، محل انبار جامدات ، ایستگاه مرکزی راه آهن و دروازه اصلی گمرکی.

سایت شماره 3 : با مساحتی حدود 260 هکتار جهت ایجاد صنایع سنگین پتروشیمی ، مرکز آموزش و مرکز تحقیق و توسعه ، کارگاه مرکزی تعمیرات و نگهداری صنایع نفت ، گاز و پتروشیمی ، اسکانهای کارگری شماره 2 ، 3 و 4

سایت شماره 4 : با مساحتی حدود 200 هکتار جهت احداث صنایع سنگین و میانی پتروشیمی و واحدهای تولید و سرویسهای جانبی مرکزی .

سایت شماره 5 : با مساحتی حدود 210 هکتار جهت احداث پایانه ها و مخازن صادرات و واردات مایعات شیمیایی ، احداث اسکله اختصاصی مایعات ، استقرار انبارها و مخازن مایعات و بازرگانی فرآورده های پتروشیمی[4].

به منظور تحقق الزامات ماده 19 قانون جلوگیری از آلودگی هوا، ایجاد 10 درصد فضای سبز منطقه ویژه اقتصادی پتروشیمی برعهده سازمان منطقه ویژه گذاشته شده که در این راستا مطالعات جامع فضای سبز منطقه توسط سازمان انجام و اقداماتی جهت ایجاد فضای سبز صورت گرفته است. فضای سبز منطقه مشتمل بر 200 هکتار از اراضی منطقه ویژه اقتصادی است که مراحل خاکبرداری ، زه کشی و جدول بندی 85 هکتار آن تا کنون انجام پذیرفته است. آب مورد نیاز آبیاری این اراضی از پساب تصفیه شده ، تصفیه خانه های فاضلاب پتروشیمی فجر تامین می گردد و روش آن نیز بصورت آبیاری قطره ای می باشد. حدود 342 هزار اصله نهال و درختچه تا کنون در این طرح کاشته شده که شامل انواع گونه های بومی و سازگار منطقه می باشد. از جمله مهمترین گونه های گیاهی می توان به کهور پاکستانی ، برهان ، سه پستان ، آکلیا، مالیسینا، اکالیپتوس ، درمان عقرب، شیشه شور ، شاه پسند، شمشاد اهوازی و مورد را نام برد.[3] منطقه مورد مطالعه با میزان بارش 160میلی لیتر در سال که بیشتر در ماههای دی و بهمن و اسفند نزول می کند و این میزان باران با توجه به بالا بودن میزان تبخیر در منطقه بسیار ناچیز می باشد و کمبود باران خود زائده گرمای زیاد و خشکی هوا معلول کاهش فشار، و ازبین رفتن بخار آب در نتیجه وزیدن بادهای موسمی است. معدل نسبی رطوبت در زمستان80 درصد و در تابستان زیر 40 درصد است. میزان تبخیر و تعرق متوسط ماهانه در زمستان بین 60 تا 80 میلی لیتر و در ماههای تابستان به حدود 300 میلی متر در ماه می رسد. مجموع تبخیر و تعرق بالقوه سالیانه در منطقه 2200 میلی متر است. در جدول 1مقادیر ماهانه تبخیر و تعرق پتانسیل (ETO) برحسب میلیمتر در منطقه ویژه اقتصادی پتروشیمی ارائه شده است   (5)          

 

 

 

 

                                                       

جدول 1- مقادیر ماهانه تبخیر و تعرق پتانسیل (ETO)

ماه

شهریور

مرداد

تیر

خرداد

اردیبهشت

فروردین

اسفند

بهمن

دی

آذر

آبان

مهر

ETO

(mm)

7/238

90/306

2/347

350

1/282

15/20

7/124

90

60

60

99

159

2-2 - پتروشیمی فجر

به منظور استفاده بهینه از امکانات زیر بنایی و کاهش سرمایه گذاری و حفاظت از محیط زیست طرح ایجاد مجتمع یوتیلیتی متمرکز به مساحت 55 هکتار برای کل منطقه ویژه تصویب و اجرای این پروژه از ابتدای سال 1378 آغاز و در سال 1381 به بهره برداری رسید. پتروشیمی فجر دارای واحدهای تصفیه آب ، تصفیه فاضلاب، برق و بخار و خطوط ارتباطی می باشد. ماهیت فاضلابهای صنعتی منطقه، بهره گیری از تکنولوژی بالای تصفیه را ضروری می نماید.انتخاب فرآیند تصفیه به عواملی همچون مشخصات فاضلاب ورودی، کیفیت مورد نیاز خروجی و هزینه و فضای فیزیکی در دسترس بستگی دارد. مشخصات فاضلاب ورودی و خروجی تصفیه خانه های پتروشیمی فجر که مبانی طراحی به شمار می رود در جدول شماره 2 ارائه شده است[6].

جدول 2 - مبانی طراحی تصفیه خانه های فاضلاب مجتمع پتروشیمی فجر

پارامتر

خروجی از تصفیه خانه

ورودی به تصفیه خانه

شماره2

High TDS

شماره 1

FLOW(M3/d)

معادل ورودی

12480

1680

11040

COD(mg/l)

<200

1740

4000

2450

BOD( mg/l)

<100

845

1500

1170

TSS (mg/l)

<100

120

100

415

Oil &Grease(mg/l)

<10

30

20

2790

pH

5/8~6

5/12~4/5

5/8~6

5/8~6

2-3 -استانداردهای تخلیه پساب

سازمان حفاظت محیط زیست برای پارامترهای مختلف، حدود مجاز و استانداردهایی را بر حسب منبع پذیرنده اعلام کرده است. در جدول3 مربوط به موارد استانداردهای این سازمان،52 سطوح آلودگی آن در آبهای سطحی، چاه های جذبی و آبهای مورد استفاده در کشاورزی تعریف شده است[7].

جدول3- استاندارد خروجی فاضلابها

مواد آلوده کننده

تخلیه به آبهای سطحی

mg/I

تخلیه به چاه جاذب

mg/I

مصارف کشاورزی و آبیاری

mg/I

COD

60 لحظه ای( 100)

60 لحظه ای 100))

200

اکسیژن محلول حداقل DO

2

-

2

مجموع مواد جامد محلول TDS

)تبصره یک(

(تبصره دو(

-

مجموع مواد جامد معلق TSS

40 )لحظه ای( 60

-

100

مواد قابل ته نشینی SS

0

-

-

 

(پ-هاش (حدودPH

5/8-5/6

9-5

5/8-6

مواد رادیو اکتیو

0

0

0

(کدروت )واحد کدورت

50

-

50

رنگ) واحد رنگ)

75

75

75

درجه حرارتT

تبصره 4

-

-

کلی فرم گوارشی

 

(تعداد در 100میلی لیتر)

400

400

400

کل کلیفرم ها

)تعداد در 100میلی لیتر(MPN

1000

1000

1000

تخم انگل

-

-

(تبصره4)

-2-4 برسی سیستم تصفیه پساب دربخش کم نمک ( Low TDS)

همان گونه که در شکل 1 اشاره شده است تصفیه خانه های فاضلاب پتروشیمی فجر مشتمل بر واحدهای آشغال گیری ، حوض ذخیره ، سیستم جداسازی روغن (API) ، واحد متعادل سازی ، واحد تنظیم pH ، واحد شناور سازی با هوای محلول (DAF) می باشد. فاضلاب در بدو ورود به تصفیه خانه وارد قسمت آشغال گیر شده و مواد درشت آن گرفته می شود. سپس فاضلاب وارد قسمت جداساز روغن شده و بخشی از مواد هیدروکربنی آن که بصورت شناور در آمده است در این بخش زدوده می شود. مکانسیم کار این قسمت بر اساس نیروی ثقل و بدون استفاده از مواد شیمیایی می باشد. در صورت بروز شوک دبی نظیر مواقع بارندگی یا Shut down  ناگهانی واحدهای تولیدی که منجر به تولید فاضلاب با حجم بالا می شود، مازاد ظرفیت تصفیه خانه به حوض ذخیره ارسال می گردد تا در مواقعی که دبی ورودی به تصفیه خانه کمتر از میزان طراحی است، مجدداً به تصفیه خانه ارسال گردد. فاضلاب خروجی از قسمت جداساز روغن، وارد حوضچه متعادل سازی می شود. این قسمت باعث حذف یا کاهش نوسانات دبی و غلظت فاضلاب ورودی می شود. مکانیسم کار این قسمت بر اساس ایجاد زمان ماندگاری برای فاضلاب می باشد. کیفیت فاضلابهای ورودی به این قسمت پس از اختلاط با یکدیگر متعادل شده ولذا ضمن کاهش مصرف مواد شیمیایی در بخشهای بعدی، عملکرد فرآیندهای بعدی تصفیه را بهبود می بخشد. و امکان ارسال فاضلاب با دبی یکنواخت برای واحدهای پایین دست ایجاد می شود. فاضلاب خروجی از این بخشها با دبی ثابت به قسمت تنظیم pH ارسال می شود. در مرحله بعد مواد شیمیایی  مورد نیاز )پلی الکترولیت( برای ارتقای عمل انعقاد و لخته سازی افزوده می شود. در این مرحله مواد ریز شناور درون فاضلاب به هم چسبیده و لخته های درشت و سنگینی را تشکیل می دهد. که در سیستم DAF جدا می شوند. این فاضلاب که مواد معلق و کلوئیدی خود را در بخش قبل از دست داده، دارای مواد آلی به شکل محلول می باشد . یکی از سیستمهای موثر در حذف مواد آلی محلول که از نظر اقتصادی نیز مقرون به صرفه است، سیستمهای بیولوژیکی می باشد که یکی از کار آمد ترین این سیستمها، روشن لجن فعال (Activated sludge ) می باشد که در تصفیه خانه های پتروشیمی فجر بکار گرفته شده است. فاضلاب خروجی از واحد های تصفیه اولیه به همراه فاضلاب بهداشتی وارد حوض هوادهی لجن فعال می گردد. جهت افزایش کارایی و ریسک پذیری سیستم دو حوض هوادهی به طور موازی طراحی شده است. در صورت نیاز مواد مغذی مورد نیاز(N و(P نیز از طریق افزودن اوره و اسید فسفریک تامین می گردد. همچنین فاضلاب بهداشتی مجتمع ها نیز از ابتدای این حوضها به جریان مورد تصفیه اضافه می شود. در این قسمت مواد آلی محلول در فاضلاب به مصرف باکتریها می رسد . هوای مورد نیاز باکتریها با استفاده از 6 دستگاه هواده سطحی تامین می شود. باکتریها از مواد آلی  بعنوان منبع غذایی و انرژی خود استفاده کرده و لذا ضمن تولید مثل، مواد آلی در فاضلاب به حالت معلق در می آید. جریان خروجی از حوض هوادهی وارد زلال ساز می شود. در دو واحد زلال ساز که به صورت موازی قرار گرفته اند لجن ته نشین شده و فاضلاب زلال می شود.فاضلاب خروجی از قسمت های زلال ساز، مواد آلی خود را از دست داده و مشخصات فاضلاب تا حدود زیادی نزدیک به مقادیر استاندارد جهت استفاده در مصارف کشاورزی  می شود ولی در بخش تصفیه پیشرفته فاضلاب خروجی از زلال ساز ها در قسمت کلر زنی گندزدایی می گردد تا عوامل بیماری زا حذف شود. سپس وارد چهار دستگاه صافی شنی می شود تا مواد معلق باقیمانده در فاضلاب از آن زدوده شود و بتوان آب را برای مصارف کشاورزی استفاده نموده. فاضلابی که بدین ترتیب تصفیه شده، قابل استفاده و ذیقیمت بوده و لذا در مخزنی نگهداری می گردد. بخش عمده ای از مصارف آبیاری فضای سبز منطقه از آبهای تصفیه شده تامین می گردد((6

2-5 شبکه آبیاری فضای سبز

شبکه آبیاری فضای سبز منطقه ویژه اقتصادی شامل خطوط انتقال آب، شبکه توزیع در هر سایت و حوضچه وشیر آلات مربوطه می باشد . طول خط لوله آبیاری پیش بینی شده در سایتهای یک تا چهار بترتیب 2/13 کیلومتر ، 7/23 کیلومتر ، 8/7 کیلومتر ، 5/15 کیلومتر می باشد که جمعاً 60 کیلومتر لوله گذاری به اقطار 25 الی 315 میلیمتر می باشد. و جنس لوله پلی اتیلن می باشد.

3 -نتایج

نتایج حاصله از اندازه گیری ضریب آبگذری در هفت نقطه از منطقه مطالعاتی طرح در جدول 4 ارائه شده است. همانگونه که ارقام جدول4 نشان می دهد در تعدادی از نقاط میزان هدایت هیدرولیکی با بافت خاک هماهنگی ندارد که علت این امر مربوط به ساختمان خاک و املاح موجود در پرفیل خاک می باشد. وجود درز و شکافهای عمیق و مقادیرکریستالهای گچ در لایه های سنگین و رسی باعث افزایش نفوذ پذیری و برعکس وجود املاح کلسیم باعث سیمانی شدن بافتهای سبک و کاهش نفوذ پذیری می گردد. بنابراین جهت بهبود رشد تعویض خاک در مناطقی لازم می باشد.

جدول 4- نتایج اندازه گیری ضریب هدایت هیدرولیکی (K ) منطقه ویژه اقتصادی بر حسب متر در روز

 

 

 

 

شماره گمانه

بافت لایه

روش

K(m.day)

S1

Sic

ارنست

77/0

S2

Sicl

ارنست

36/1

S3

Sicl-Scl

ارنست

6/1

S4

Sicl-Scl

پورشه

09/0

S5

Sicl

ارنست

85/1

S6

Sicl-Scl

ارنست

28/1

S7

Scl-si

ارنست

2

 

با توجه به نتایج مطالعات آبیاری، هیدرومدول طرح 1/2 لیتر در ثانیه در هکتار برآورد گردیده است و نیاز آبی فضای سبز سایتهای مختلف در جدول 5 ارائه شده است .

جدول 5- نیاز آبی سایتهای منطقه ویژه اقتصادی پتروشیمی

ردیف

نام سایت

نیاز آبی

) لیتر در ثانیه (

1

سایت یک

19/161

2

سایت دو

45/125

3

سایت سه

69/70

4

سایت چهار

74/35

5

سایت پنج

8/37

6

بلوار بین سایت یک و دو

76/0

7

بلوار بین سایت دو  و سه

97/1

8

بلوار بین سایت سه و چهار

23/3

جمع کل

83/436

 

همانگونه که در فصل قبل اشاره گردید پس از انجام مراحل تصفیه مقدماتی ، تصفیه ثانویه و تصفیه پیشرفته پساب تصفیه شده قابل مصرف در آبیاری فضای سبز می باشد که در جدولهای 6 و7  داده های مربوط به تصفیه خانه پتروشیمی فجر ارائه گردیده است .

لازم به توضیح است که در مواردی که داده ها بطور جزئی از مقدار استاندارد فراتر بوده به دلیل ارسال پساب خارج از طراحی از سوی سایر مجتمع ها می باشد. ولی این تصفیه خانه ها با توجه به راندمان بالای 95درصد در اکثر مواقع شوکهای وارده به سیستم تصفیه خانه را حذف نموده وخروجیها برابر استاندارد ملی می باشد.

 

جدول6- پارامتر های شیمیایی پساب تصفیه شده در سال 1386

COD(mg/l)

pH

TSS(mg/l)

TDS(mg/l)

EC(µS/cm)

 

ماه

74

3/7

<10

1769

3216

 

فروردین

77

6/7

<10

1896

3447

 

اردیبهشت

137

7/7

<10

2062

3749

 

خرداد

85

8

<10

1952

3485

 

تیر

98

7

<10

1812

3294

 

مرداد

225

9/7

<10

2136

3884

 

شهریور

95

9/7

<10

2129

3871

 

مهر

76

8/7

<10

1695

3082

 

آبان

183

8/7

<10

1898

3451

 

آذر

214

3/7

<10

1554

2825

 

دی

97

8/7

<10

1720

3127

 

بهمن

106

8

<10

1853

3369

 

اسفند

 

جدول شماره 7- میزان آب ارسالی جهت آبیاری فضای سبز در سال 1386

ماه

فرودین

اردیبهشت

خرداد

تیر

مرداد

شهریور

مهر

آبان

آذر

دی

بهمن

اسفند

میزان پساب تصفیه شده ارسالی جهت آبیاری ( m3)

78646

74240

88665

115783

133678

115463

115075

110406

120480

103448

105590

110000

 

-4 نتیجه گیری

استفاده از پساب تصفیه شده در آبیاری فضای سبز منطقه ویژه اقتصادی پتروشیمی مزایای بسیاری را به دنبال داشته که اعم آنها عبارتند از:

الف- جلوگیری از به هدر رفتن 1271474متر مکعب در سال آب قابل استفاده

ب- صرفه جویی در مصرف منابع آبهای شیرین

ج- ایجاد فضای سبز 200 هکتاری

د- بالارفتن روحیه پرسنل شاغل در منطقه با ایجاد فضای سبز ایجاد شده

ه – صرفه جویی اقتصادی حدود  1872881202ریال با جایگزین کردن پساب تصفیه شده بجای آب خام جهت آبیاری

پیشنهادات

تصفیه خانه شماره 2 پتروشیمی فجر بیش از یکسال است که راه اندازی شده است ولی بدلیل مشکلات اجرایی پساب تصفیه شده به خطوط انتقال جهت استفاده در آبیاری فضای سبز متصل نشده است و در حال حاضر پس از انجام مراحل تصفیه بدون استفاده به خور دور ریز می شود که باتوجه به نیاز منطقه به آب آبیاری نیاز است در اجرای این پروژه سرعت بیشتری صورت پذیرد

منابع

1-چائی بخش لنگرودی ، م ، بررسی و استفاده از پسابهای صنعتی حاصله از نیروگاه شهید رجایی برای آبیاری فضای سبز، 1385

2 -مهردادی ، ن ، گیوه چی ، س،  استفاده از پسابها در آبیاری فضای سبز 1384

3 -جعفرزاده ، م، ت، سیمای زیست محیطی پتروشیمی 1386

-4  اسناد و آرشیو فنی سازمان منطقه ویژه اقتصادی پتروشیمی

-5 مطالعات مرحله اول طرح ساماندهی و استفاده بهینه از پسابهای تصفیه شده منطقه ویژه اقتصادی پتروشیمی ، مهندسین مشاور ساز آب تابستان 1382

6- VA TECH WABAG, 2002, ETP operation manual,

7  -مجموعه قوانین و مقرارت حفاظت محیط زیست ، انتشارات سازمان حفاظت محیط زیست ، 1383،صفحه  909الی 910

بررسی علل گرفتگی بیولوژیکی در سیستم اسمز معکوس پتروشیمی فجر

بررسی علل گرفتگی بیولوژیکی در سیستم  اسمز معکوس پتروشیمی فجر

چکیده

گرفتگی بیولوژیکی، چنانچه اجازه واقع شدن در سیستم های اسمز معکوس را بیابد، برای غشاهای پلیمری بسیار زیانبخش بوده و به همین دلیل کنترل این نوع گرفتگی ضروری می باشد. این امر می تواند تا حدودی با حذف کردن یا حداقل ساختن شرایط مطلوب برای رشد میکروارگانیسمها حاصل شود. با این حال بسیاری از این شرایط، برای به حداقل رساندن پتانسیل گرفتگی بیولوژیکی تا حدود قابل قبول نمی توانند به آسانی کنترل شوند.گرفتگی بیولوژیکی غشاهای پلی آمید اسمز معکوس یکی از مشکل ترین و کم شناخته شده ترین نوع گرفتگی غشاءها می باشد. این تحقیق گرفتگی بیولوژیکی غشاءها و چگونگی نظارت بر پیش تصفیه و عملکرد سیستمهای اسمز معکوس شرکت پتروشیمی فجر واقع در منطقه ویژه اقتصادی پتروشیمی بندر ماهشهر را به منظور شناسائی منابع فعالیتهای بیولوژیکی مورد بررسی قرار می دهد. همچنین بعضی از رهنمودهای عملی که بر پایه کارهای تجربی برای طراحی عملیات و تثبیت سیستم های اسمزمعکوس ارائه شده اند را به منظور حداقل سازی یا حذف مشکلات گرفتگی بیولوژیکی مطرح می کند. در این تحقیق همچنین نوع میکرو اورگانیزم ها، میزان آن، و نقاطی که امکان رشد و نمو آنها وجود دارد شناسایی و مورد تجزیه وتحلیل قرار گرفته است. هدف اصلی در این تحقیق بررسی علل گرفتگی بیولوژیکی غشاء های اسمز معکوس و بررسی عوامل موثر در تشدید این پدیده بوده و با شناخت پارامترهای موثر و بررسی و مطالعات لازم به نتایج قابل قبولی در جهت تداوم تولید وجلوگیری از توقف واحد تولیدی هنگام شستشو غشاءها دست می یابیم. در این تحقیق واحد تصفیه آب شرکت پتروشیمی  فجر با توجه به بررسی و آزمونهای انجام شده به مناطق پیش تصفیه، صافیهای تحت فشار، صافیهای فشنگی، خط خوراک بلوکهای اسمز معکوس و غشاءهای اسمز معکوس تقسیم بندی گردید و سپس بطور اختصاصی هر قسمت مورد بررسی، آزمایش، تجزیه و تحلیل قرار گرفت.

واژه‌های کلیدی: اسمز معکوس ، گرفتگی بیولوژیکی ، پتروشیمی  فجر ، میکرو اورگانیزم

1-مقدمه

اسمزمعکوس  یا به طور اختصارR.O، یک تکنولوژی است که تقریبا در هرصنعتی که احتیاج به تفکیک مواد حل شده از حلال باشد(معمولاً حلال آب است( عمومیت پیدا کرده است و متداولترین مورد استفاده اسمزمعکوس، در تهیه آب خالص است. در صنعت، جهت تهیه آب بدون املاح  و تصفیه فاضلاب بهداشتی استفاده زیادی از پدیده اسمز معکوس می شود. اسمز معکوس، یکی از روشهای اساسی تصفیه آب است که درساخت نیمه هادیها، تجهیزات پزشکی و صنایع دارویی مورد استفاده قرار می گیرد[1 ].امروزه مشکل کنترل بیولوژیکی در غشاءهای پلی آمیدی یکی از بزرگترین و در عین حال کم شناخته ترین نوع گرفتگی در سیستمهای اسمز معکوس می باشد. بدلیل طبیعت پیچیده مکانیزم رشد میکرواورگانیزمها و آثار زیانبخش گرفتگی بیولوژیکی بر عملکرد غشاءهای پلی آمیدی در سیستم اسمز معکوس که اغلب مخرب و برگشت ناپذیر می باشد، تدارک برنامه نظارتی و پایش میکروبی به همراه طراحی مناسب این سیستمها به منظور شناسائی منابع فعالیتهای بیولوژیکی قبل از تبدیل آن به یک مشکل حاد حائز اهمیت می باشد. این امر می تواند تا حدودی با حذف کردن یا حداقل ساختن شرایط مطلوب برای رشد میکرواورگانیزمها حاصل شود. با این حال بسیاری از این شرایط برای حداقل رساندن پتانسیل گرفتگی بیولوژیکی تا حدود قابل قبول نمی توانند به آسانی کنترل شوند. بنابراین پتانسیل گرفتگی بیولوژیکی یک مشکل واقعی و همیشگی سیستم غشایی اسمز معکوس است که می بایست از زمانی که طراحی یک سیستم اسمز معکوس آغاز می شود، مد نظر گرفته شود و در طراحی تمهیدات لازم جهت کاهش این مشکل مد نظر گرفته شود. نشانه های اصلی فعالیت های بیولوژیکی قابل ملاحظه باید تاحد امکان هرچه سریعتر از طریق یک برنامه نظارتی جامع بر روی همه جنبه های عملکرد واحد شناسایی شود[2 ].

1-1-شرکت پتروشیمی فجر

به منظور استفاده بهینه از امکانات زیربنایی و کاهش سرمایه گذاری و حفاظت از محیط زیست، طرح ایجاد مجتمع یوتیلیتی به صورت متمرکز برای کل منطقه ویژه اقتصادی بندر امام خمینی تصویب و پس از تأسیس شرکت پتروشیمی فجر در سال 1377 توسط این شرکت آغاز گردید. این طرح عظیم 500 میلیون دلاری که اولین تجربه یوتیلیتی در کشور بوده است، شامل احداث نیروگاه گازی و مجموعه تولید بخار، تصفیه خانه آب، واحد تفکیک هوا، واحد تصفیه پساب و شبکه توزیع و جمع آوری در کل منطقه می باشد. خوراک این مجموعه شامل آب خام و گاز طبیعی است که از رودخانه کارون )تصفیه خانه کوت امیر( و خط لوله سراسری گاز تامین میگردد. شرکت سهامی پتروشیمی فجر در زمینی به مساحت 55 هکتار بنا شده و به عنوان قلب منطقه ویژه اقتصادی پتروشیمی مطرح است. تامین هوا، آب، بخار و نیتروژن واحدهای پتروشیمی و برق کل منطقه ویژه به عهده این شرکت میباشد. کل سرمایه گذاری این شرکت، مبلغ 310 میلیون دلار و 768 میلیارد ریال است. ارزش تولیدات سالانه پتروشیمی فجر مبلغ 1 هزار و 150 میلیارد ریال است و محصولات آن در تامین سرویسهای جانبی مورد نیاز واحدهای فرآیندی طرح های مستقر در منطقه ویژه اقتصادی پتروشیمی کاربرد دارند. خوراک آن نیز حدود 7 هزار مترمکعب در ساعت آب خام و 7 میلیون مترمکعب در روزگاز طبیعی است.

1-2-تصفیه خانه آب

تصفیه خانه آب مجتمع پتروشیمی فجر ، جهت تامین آب صنعتی مورد نیاز واحدهای تولیدی- فرآیندی منطقه و همچنین آب مورد نیاز واحد تولید بخار مجتمع احداث گردیده است. واحد تصفیه آب شرکت پتروشیمی فجر در شمال غربی مجتمع در زمینی به مساحت 12 هکتار بخش اعظم مساحت کل مجتمع پتروشیمی فجر را به خود اختصاص داده است. این واحد به منظور تامین آب مورد نیاز واحدهای فرآیندی از جمله آب مورد نیاز سیستمهای خنک کننده بویلرها و مبدلها، آب بدون املاح )آب DM )جهت تولید بخار در واحد نیروگاه، آب آشامیدنی، آب سرویس و آب آتش نشانی مورد نیاز کل منطقه احداث گردیده است.

این تصفیه خانه از هفت بخش اصلی تشکیل شده است:

(1واحد پیش تصفیه

2)واحد اسمز معکوس (R.O)

3)واحد تولید آب DM آب بدون املاح

(4 واحد تصفیه آب کندانس

5 )واحد تهیه آب آشامیدنی

6)واحد آب آتش نشانی

(7برج خنک کننده و سیستم بلودان

ساختمان اداری و اتاق کنترل، ساختمان تهیه مواد شیمیایی و... از دیگر بخشهای جانبی این واحد میباشند.

-2 روشها و مواد

اطلاعات مورد نیاز جهت انجام این پژوهش با مراجعه به مراکز مختلف دانشگاهی و تحقیقاتی طی مدت نه ماه بطور پیوسته )نه ماهه اول سال 1385)و در طول انجام مراحل آزمایشگاهی بطور پراکنده جمع آوری گردید. آزمایش های باکتریولوژیک بدلیل حساسیت مقدم بر سایر آزمایشها انجام شده است. جهت انجام آزمونهای میکروبی و دیگر آزمونهای مورد نیاز بصورت غیر روتین نمونه به آزمایشگاه ارسال گردید. جهت انجام آزمونهای روتین 1000 میلی لیتر و جهت انجام آزمونهای میکروبی 500  میلی لیتر نمونه آب به آزمایشگاه ارسال گردید. لازم به توضیح است که روشهای اندازه گیری برابر روشهای  استاندارد موسسه آمریکایی استانداردها و روشها ، روشهای استاندارد برای آزمایشهای آب و فاضلاب و کتابچه راهنمای دستگاه )کاتالوگ دستگاه) می باشد[3]

-3نتایج

کدورت در واقع جزء خواص ظاهری آب محسوب می شود، اما می تواند ناشی از مواد معلق و مواد کلوئیدی و در برگیرنده انواع باکتریها، ویروسها و عوامل انگلی باشد. کدورت یکی از عوامل موثر در گندزدایی می باشد. نتایج بدست آمده نشان داد که بیشترین کدورت در بهمن، اسفند و اردیبهشت است و تقریباً در تابستان)تیر، مردادو شهریور) کمترین مقدار خود را دارد. هر چقدر کدورت آب بیشتر باشد حذف میکروارگانیزمها بوسیله لخته سازی بهتر صورت گرفته و زلال سازی سیر مطلوبی را  طی می کند که به تبع آن بار آلودگی نیز به طور چشمگیری کاهش می یابد. در مورد مکانیسم عمل لازم است ویژگی ها و رفتار باکتریها تشریح شود. اساساً باکتریها دارای ویژگی های مخصوص به خود هستند. سطح خارجی آنها از مواد شیمیایی متنوع و نامتجانسی که برخی آبدوست )قطبی( و برخی دیگر دافع آب )غیر قطبی( است، تشکیل شده است. لذا خاصیت رطوبت پذیری انواع باکتری ها یکسان نمی باشد. بر اساس نتایج حاصل از آزمایش ها، هر چه کدورت آب بیشتر باشد درصد حذف باکتری ها نیز بیشتر می شود و در آزمایش های  مبنایی آب خام به خوبی این مسئله ثابت شده است که هر چه تعداد ذرات زیادتر باشند تعداد دفعات برخورد و تصادم بین ذرات نیز افزایش یافته و عمل لخته سازی ذرات بهتر صورت می گیرد. با توجه به توضیح فوق و توجه به این نکته که در تابستان کمترین کدورت در آب خام دریافتی و جود دارد و از سوی دیگر در دمای بالای هوا در تابستان فعالیت باکتریها افزایش می یابد  و حذف باکتری در واحد پیش تصفیه کمتر می شود . لذا انجام تدابیرنظارتی دقیق درفصل تابستان در پایش سیستم با هدف کنترل مشکل گرفتگی بیولوژیکی مورد نیاز می باشد.

قدرت اسیدی هر محیط آبی توسط pH بیان می شود و نباید فراموش کرد که هر آنالیزی بدون معلوم کردن pH کامل نخواهد بود و نیز pH به دما بستگی دارد. در آزمایشهای انجام شده میزان  pHتقریباً ثابت و حدود 1/8 ~ 4/8 می باشد. pH آب چون می تواند در نوع واکنش مادهُ ضد عفونی کننده اثر بگذارد، از این رو عملکرد آن در از بین بردن باکتریها موثر است. مثلاً  موثرترین شکل کلر برای میکرب کشی، شکل اسید هیپو کلرو است که محیط مناسب برای آن در pH  های کمتر از 7 خواهد بود. pH   آب مستقیما در میزان یونیزه شدن اسید هیپو کلرو دخیل خواهد بود. pH های پایین، بهترین وضعیت اسیدی را دارند. در pH  حدود 5 مقدار بسیار کمی یونیزاسیون صورت می گیرد. در  pH حدود5/7 تقریبا مقادیر مساوی اسید هیپوکلرو  و یون هیپوکلریت وجود دارد. چون نسبت اسید هیپو کلرو به یون هیپوکلریت به pH بستگی دارد، بنابراین pH بر عمل ضد عفونی کلر اثر می گذارد. اسید هیپوکلرو در pH پایین، اندکی تجزیه می شود که بیشتر کلر باقیمانده به صورت HOCL است در صورتی که در pH بالاتر به طور کامل تجزیه می گردد که ֿ OC1 بیشتر کلر باقیمانده آب است. بیشتر اسید هیپوکلرو در pH  (5/8-6) تجزیه می شود و حرارت، اثر کمی در توزیع HOCL در pH های مختلف دارد. بررسی نتایج آب خام بیانگر این موضوع است که کلر بصورت پیوسته به آب خام تزریق می گردد و در طراحی سیستم و دستورالعملهای بهره برداری میزان کلر 3 میلی گرم بر لیتر توصیه شده است[4] .در حالی که در اکثر تحقیقاتی که صورت گرفته است نشان داده شده که  استفاده از بایو سایدها و بخصوص کلر اگرچه ممکن است در بهره برداری و راهبری سیستم مفید واقع شود اما از سوی دیگر ممکن است که مشکل بایو فولینگ را تشدید کند زیرا میکرواورگانیزم ها در مقادیر پایین بایوساید اغلب پلی ساکاررید تراوش می کنند که این پلی ساکاریدها باعث تشکیل بایو فیلم و محافظت از خودشان می شوند. در بخش آب خام با توجه به تزریق پیوسته کلر این توجیه قابل پذیرش است که کلر به هنگام تزریق در ورودی مخزن آب خام با ترکیبات شبیه به هیومیک واکنش کرده و آنها را به مواد غذایی قابل هضم بیولوژیکی ) یعنی ترکیبات آلی قابل جذب با AOC )تبدیل می کند که برای باکتری ها قابل دسترسی می باشد و به تکثیر آنها در قسمت کلر زدایی شده واحد اسمز معکوس)هدر اصلی خوراک بلوک ها( کمک می کند. از طرفی پاره شدن دیواره سلول باکتریها باعث آزاد شدن پلی ساکارید  می گردد که همانند صمغ عمل کرده و باعث گرفتگی می شود [5] دراین تحقیق متاسفانه بدلیل عدم امکان تست AOC در منطقه این آزمون انجام نگردید و تنها به نتایج بدست آمده در تحقیقات انجام شده در سایر کشورها استناد گردید. بررسی نتایج نشان داد که در 11 ماه از سال، میزان حداقل کلر به صفر رسیده و این در حالی است که در تمامی ماههای سال میزان میانگین کلر در pH های قلیایی 2/8 به بالا است که درصد پایین اثر انتشار HOCl را نشان می دهد. همانطور که در قبل هم اشاره شد بدلیل دخالت pH در توزیع میزان HOCL و ClO - ، این فاکتور در گند زدایی کلر تاثیر گذار می باشد و در جایی که به دلیل کنترل خوردگی pH  بالا می باشد اهمیت بیشتری دارد چرا که برای تامین شرایط تاثیر مناسب کلر در اینpH  می بایست میزان کلر تزریقی را افزایش داد. استفاده از هیپوکلریتها، pH  آب را به سرعت افزایش می دهد. [5]

در مرحله بعد نتایج آب تصفیه شده در بخش پیش تصفیه مورد ارزیابی قرار گرفته شد و پارامترهای شیمیایی با شاخص حجمی لجن SDI)) بعنوان شاخص گرفتگی مقایسه گردید  و نتایج جدول 1 بدست آمد.

جدول 1-  بررسی رابطه بین شاخص حجمی لجن و پارامترهای شیمیایی

مقدار درصد  لجن

ته نشین شده

سختی کل

(ppm)

قابلیت هدایت الکتریکی

(µs/cm)

 

43/24

41/251

1336

میانگین

30

324

1698

حداکثر

10

210

1102

حداقل

16/4

53/24

78/129

انحراف معیار

0318/0

119/0

093/0

ضریب همبستگی خطی SDI با پارامترهای شیمیایی

بررسی نتایج رابطه بین شاخص حجمی لجن و سختی کل، قابلیت هدایت الکتریکی و درصد لجن ته نشین شده در زلال ساز ها  با توجه به ضریب همبستگی پایین نشان می دهد که رابطه ای بین پارامترهای ذکر شده با یکدیگر وجود ندارد و یا اینکه بدلیل انجام آزمونهای فوق در مقیاس واقعی و عدم امکان ثابت نگه داشتن پارمترهای دیگر و متغیر کردن یک پارامتر یافتن رابطه منطقی مابین پارامترهای مذکور امکان پذیر نمی باشد. همچنین  در بخش بعدی بررسی وضعیت صافی های شنی تحت فشار نشان داد که ایجاد جریان نا آرام در فیلتر باعث ایجاد جریانهای گردابی در صافی می شود و در نتیجه باعث کانالیزه شدن صافی شده که این پدیده می تواند باعث افزایش کدورت و افزایش اندازه ذرات خروجی از صافی گردد. افزایش اندازه ذرات و افزایش کدورت آب خروجی از صافی می تواند همچون سپری برای میکرواورگانیزمها در برابر گندزدایی قرار گیرد. در بخش مبدلهای حرارتی شواهد نشانگر این موضوع بود که از خروجی مبدلهای حرارتی تا ورودی صافی های فشنگی بدلیل عدم رنگ آمیزی مناسب و ایجاد خوردگی و احتمال رشد باکتریهای آهن) که باعث تولید اکسید آهن شده و بصورت نامحلول می باشد و به سرعت باعث گرفتگی صافیهای فشنگی و غشاءهای  اسمز معکوس می شود( وجود دارد. این باکتریها زیر پوشش اکسید آهن در جداره مخازن یا لوله ها فعالیت می نمایند. باکتریها در زیر این پوشش، ابتدا اسیدهائی که قادر به حل آهن می باشند را دفع نموده آنگاه آهن را اکسید  می نماید. با گذشت زمان این باکتریها در جداره های کربن استیل یا فولاد ضد زنگ خوردگی شدید بوجود می آورند. همچنین نتیجه شمارش ذرات معلق بعد از صافی فشنگی و مقایسه آن با نتیجه قبل از صافی منطقی به نظرنرسید، چراکه تعداد ذرات بعد از صافی افزایش می یابد و راندمان صافی کاهش می یابد. با فرض بر اینکه صافیها درست کار نمی کنند یا اشکالی در سیستم جایگاه وجود داشته و قسمتی از آب بدون عبور از صافی وارد مدار می شود هم نمی تواند ذرات خروجی از ورودی بیشتر باشد. دومین فرضیه، آزاد شدن پرز از صافیها می باشد که با توجه به ابعاد پرزها که بالای 30 میکرون می باشند و این ذرات بین 1 تا15 میکرون می باشد این فرضیه نیز مردود به نظر می رسد. جهت حصول اطمینان از صحت آزمایش تمام مراحل نمونه گیری و آزمون مجدد با دقت بیشتری انجام گرفت ولی مجدداً همان نتایج تکرار گردید. تنها فرضیه ممکن که نیاز به بررسی بیشتری دارد احتمال گسستگی لایه بیولوژیکی تشکیل شده بر روی سطح صافی و عبور این ذرات از نقاطی که آب بندی نشده و یا بدلیل پاره گی صافی از نقاط لبه تیز سیستم جایگاه  از صافی عبور می کنند. ضمن اینکه احتمال تبدیل صافی فشنگی به یک صافی بیولوژیکی نیز وجود دارد. در بخش ورودی به سیستم اسمز معکوس مشخص گردید افزایش اندازه ذرات در ورودی اولین بلوک می باشد، که این مسئله با توجه به آزمونهای میکروبی انجام شده و مشاهدات چشمی از لاین هدر اصلی خوراک بلوکهای اسمز معکوس بیانگر رشد لایه بیولوژیکی در لاین اصلی خوراک بلوکهای اسمز معکوس و کنده شدن ذرات در طول مسیر می باشد. کنده شدن ذرات باعث تجمع در المنت های اسمز معکوس و تشدید گرفتگی بیولوژیکی در درون بلوکها می شود.

در مرحله بعد با استفاده از برنامه نرمالاسیون اسمز معکوس برروی سه بلوک که که بطور تصادفی انتخاب شده است بررسی انجام و نتایج جدول 2 بدست آمد

جدول 2- نتایج نرمالاسیون 3 بلوک( C- (A – B

 

 

 

مقدار فشار

ورودی نرمال شده

مقداردفع نمک

نرمال شده

مقدار فلو

نرمال شده

PΔ مرحله دوم

PΔ مرحله اول

 

افزایشی↑

کاهشی ↓

کاهشی ↓↓

افزایشی↑

افزایشی↑↑

بلوکA

افزایشی↑

کاهشی ↓

کاهشی ↓↓

افزایشی↑

افزایشی↑↑

بلوکB

افزایشی↑

کاهشی ↓

کاهشی ↓↓

افزایشی↑

افزایشی↑↑

بلوکC

نتایج بیانگر کاهش آشکار و عمده جریان آب محصول می باشد که این امر ناشی از اثر تجمع لایه بیولوژیکی که مانع نفوذ می شود، می باشد. منابع دیگر نیز کاهش جریان را نشانه گرفتگی بیولوژیکی گزارشکرده اند[6] .نتایج جدول2 بیانگر افزایش اختلاف فشار در مرحله اول و دوم  می باشد که البته سیر صعودی در مرحله اول بسیار شدیدتر از مرحله دوم است. که این نیز از نشانه های گرفتگی بیولوژیکی در بلوکهای اسمز معکوس می باشد. افزایش تدریجی مقاومت اصطکاکی جریان آب مماس بر سطح غشاء، موجب افزایش اختلاف فشار آب خوراک و دوریز می شود. در مرحله بعد یک المنت غشاء به قسمت سرویس غشایی شرکت NALCO ارسال گردید و نتایج مهمی بدست آمد. نتایج نشان می داد که سطح غشاء با یک رسوب ژلاتینی قهوه ای نرم گرفته شده است که بیشتر آن بر روی دهنه ورودی بوده است و این لایه رسوب به آسانی با خراشیدن سطح غشاء قابل حذف بود. دانسیته رسوب بیولوژیکی mg/cm2 49/0 برآورد شد. ترکیب لایه رسوب بیشتر آلی بوده و مقدار کمی مواد غیر آلی مثل سولفور، سیلیکا، آهن و فسفر نیز موجود بود. نتایج همچنین بیانگر آن بود که نرخ فلاکس پرمیت غشاء بزرگتر از مقدار طراحی ودفع نمک آن کمی پایینتر از مقدار طراحی آمده. (5/98%) این نتایج نشان داد

(1: گرفتگی بیولوژیکی )بایو فولینگ ( و رشد میکروبی یکی از فاکتور های اصلی می باشد که مستقیماً در کاهش فلاکس و افزایش عبور نمک تاثیر گذار است

(2: آزمونهای شستشو نشانگر آن بود که روشهای شستشو فعلی جوابگو حذف این لایه بیولوژیکی نیست.

3: )نتایج میکروبیولوژیکی تعداد باکتری بالایی رانشان می داد که بیانگر بایو فولینگ غشاء بود. آنالیز مادون قرمز بیانگر حضور پروتئین ها و کربو هیدراتها بودند.

(4: چنانچه بایو فیلم در دانسیته )ضخامت( اجازه یابد تا افزایش یابد آنگاه حذف آن از روی سطح غشاء بدلیل طبیعت آن مشکل خواهد بود همچنین شاهد کاهش اثر بخشی شستشو شیمیایی در بایو فیلم های بالغ خواهیم بود.

4-نتیجه گیری

4-1-علل گرفتگی

در بخش آب خام با توجه به تزریق پیوسته کلر این توجیه قابل پذیرش است که کلر به هنگام تزریق در مدخل آب خام با ترکیبات شبیه به هیومیک واکنش کرده و آنها را به مواد غذایی قابل هضم بیولوژیکی ) یعنی ترکیبات آلی قابل جذب با AOC )تبدیل می کند که برای باکتری ها قابل دسترسی می باشد و به تکثیر آنها در قسمت کلر زدایی شده واحد اسمز معکوس کمک می کند. از طرفی پاره شدن دیواره سلول باکتریها باعث آزاد شدن پلی ساکارید می گردد که همانند صمغ عمل کرده و باعث گرفتگی می شود. پس از آن می توان به عدم برنامه شستشوی معکوس مناسب برای صافی های شنی ثقلی اشاره کرد در این صافی ها بدلیل عدم شستشو به موقع احتمال تبدیل صافی شنی به بایو راکتور بسیار زیاد می باشد. در بخش پیش تصفیه سیستم اسمز معکوس عدم کارآیی فیلترهای شنی تحت فشار و کانالیزه شدن بستر فیلتر از عوامل مهم بدلیل افزایش کدورت و عدم گندزدایی مناسب می باشد. بررسی ها نشان داد که لاین هدر اصلی خوراک بلوکهای اسمز معکوس شدیداً دچار گرفتگی بیولوژیکی گردیده و با توجه به مدت زمان محدود جهت از سرویس خارج کردن واحد و عدم سرعت لازم در زمان شستشو و فلاشینگ (flushing) تمامی روش های شستشو مناسب نبوده و لایه بایو فیلم در جای خود باقی می ماند و به مرور باعث تشدید گرفتگی بیولوژیکی در بالا دست که همان المنتهای اسمز معکوس می باشد، خواهد شد.  بررسی نتایج بیانگر متفاوت بودن میزان گرفتگی بر روی سطح غشاء بوده است و المنتهای ابتدایی در ظروف تحت فشار  بیشترین تخریب را دارند و از ابتدا به انتها سیر تخریبی کاهش می یابد.

4-2-روش کنترل گرفتگی بیولوژیکی

مؤثرترین کنترل بیولوژیکی وقتی حاصل می شود که از کلونی شدن یا تکثیر یا خته ای نمونه های میکروبیولوژیکی در سیستم غشاء‌ ممانعت به عمل آید . یک سیستم غشاء‌ شامل همه اجزاء واحد از ورودی آب خام تا تانک ذخیره سازی محصول اسمز معکوس را شامل می شود. رشد فراوان(مؤثر و پربار)می تواند به صورت هر نوع افزایش نسبی در غلظت اجزاء آلی دارای قابلیت ادامه حیات )زنده ماندنی ( با اهمیت درجه یک یا بیشتر در طول یک دوره 24 ساعته یا کمتر بیان شود. این نکته حائز اهمیت است که به محض اینکه رشد شروع شود نرخ افزایش غلظت با زمان به صورت لگاریتمی تغییر می کند. کنترل بیولوژیکی تقریباً همیشه با اجزاء سیستم ضد عفونی مؤثر مترادف می باشد. تأثیر ضد عفونی به پارامترهای زیر بستگی دارد :

نوع و میزان فعالیت بیولوژیکی در سیستم ، نوع ضد عفونی کننده مورد استفاده ) یعنی کلر ، دی اکسید کلر ، ازن ، UV و غیره ( ، غلضت ضد عفونی کننده، مقدار ضد عفونی کننده ، زمان تماس ضد عفونی کننده با آب ،PH  آب تصفیه شده )با ضد عفونی کننده شیمیایی( ، غلظت ترکیبات آلی در آب، غلظت ترکیبات غیر آلی از قبیل سولفید هیدروژن و سولفید آهن و دیگر ترکیبات قابل اکسید شدن در آب

بسته به اینکه گرفتگی بیولوژیکی در سیستم بروز کرده باشد یا فقط پتانسیل تبدیل به یک مشکل را داشته باشد یک ضد عفونی کننده از قبیل بیواستات Biostat ) یعنی ممانعت کننده از رشد ( یا بایوساید Biocide ) یعنی کشنده رشد ( می تواند مؤثر باشد. به عنوان یک بایوساید ) کشنده بیولوژیکی( ماده ضد عفونی کننده معمولاً اغلب اوقات و با غلظت هایی بیش از غلظت شرایط بیواستاتیک Bioastatic مورد استفاده قرار می گیرد .

استفاده از تغذیه ناگهانی و متناوب از کلر ، مخصوصاً در مدخل خوراک ، لوله ها، فیلتر ها و تانک ها در سیستم هایی که پتانسیل برای گرفتگی بیولوژیکی در حد معقولی بالا است، تقریباً اجتناب ناپذیر است. فراوانی و غلظت تغذیه ناگهانی ممکن است از یک سیستم به سیستم دیگر و بسته به شرایط آب و دیگر پارامترهای مخصوص محل، تغییر کند. به هر حال در بسیاری از موارد در جایی که ضد عفونی مؤثر مورد نیاز است، کلر ) یا به صورت گاز و یا به شکل هیپوکلریت( نمی تواند مورد استفاده قرار گیرد. اغلب غشاهای پلیمری موجود در بازار به دلیل قدرت فوق العاده اکسید کنندگی کلر بر ساختار سطح غشاء نسبت به آن حساسیت دارند . علاوه بر این غشاهای حلزونی مرکب از لایه های نازک نیز به ترکیبات کلرینه شده) کلر دار شده ( خاص که ممکن است در آب تصفیه شده تشکیل شوند حساسیت دارند. این امر پیش تصفیه بیشتر را که شامل فیلتراسیون به وسیله کربن فعال شده  یا افزایش سدیم بی سولفیت اضافی در نقطه کلر زدائی (50-60 ppm) در بعضی موارد )برخلاف 5-10 ppm  نمونه برای جداسازی کلر ( می باشد الزامی می سازد. علاوبر این، تئوری قادر به تشریح علت گرفتگی بیولوژیکی شدید رخ داده در بسیاری از واحدها ی آب که در آنها آب کمتر از 2ppm از اسید های  هیومیک را دارد، نمی باشد. در واقع در واحدهایی که کلرزنی ناگهانی بطور مرتب انجام می گیرد، مانند واحدهایی که در آنها کلر زنی پیوسته انجام می گیرد گرفتگی بیولوژیکی نیز هرگز مشاهده نشده است. واقعیت این است که کلونی های باکتریایی قبل از ورود کلر ) کلر تزریقی( به آب تازه رشد کرده و مواد  هیومیک را تجزیه می کنند. هچنین تحقیقات نشان داده است که ترکیبات اسید هیومیک مخصوصاً در حالتی که با میزان بالا  50-60  ppmدر آب خام وجود دارند فقط وقتی با پلی الکترولیت ها واکنش می دهند ، باعث گرفتگی بیولوژیکی می شوند. [7]

5-پیشنهادات

به منظور حفظ یا حداقل سازی هر نوع پتانسیل گرفتگی بیولوژیکی عمده در سیستم اسمز معکوس پتروشیمی فجر، پیشنهادات علمی زیر توصیه می شود:

از نظر میکروبیولوژی آبگیر های مناطق جنوبی کارون دارای آلودگی های بیشتر از حد مجاز استاندارد های بین المللی است. [8] بنابراین پیشنهاد می گردد در ایستگاه کوت امیر و ایستگاههای مرغزار و سربندر جهت کنترل بیولوژیکی کلر زنی به صورت دوره ای اجرا گردد و هنگام لایروبی کانال انتقال باهماهنگی شرکت پتروشیمی فجر میزان تزریق کلر بالاتر از حد تزریق صورت پذیرد. همچنین برای حفاظت کیفی از رودخانه کارون، کنترل پسابهای صنعتی ، کشاورزی و شهری به اشکال مختلف از جمله تاسیس و استقرار سیستم های تصفیه فاضلاب  و بازیافت آب برای پسابهای صنعتی و شهری، افزایش راندمان آبیاری و همچنین بکار گیری روشهای پیشرفته آبیاری به منظور کاهش آب برگشتی حاوی آلاینده های کشاورزی و دفع آن بخش از پسابهای بسیار شور کشاورزی به مکان مناسب دیگر نظیر حوضچه های تبخیری بطور جدی نیاز می باشد

در ماه های گرم و زمان شکوفه دهی جلبک ها ، سیستمهای خوراک ) آب خام و آب پیش تصفیه شده( ماده ضد عفونی کننده را بالاتر از حد )بصورت ناپیوسته( تزریق شود‌.

از ایزوله کردن تانکهای ذخیره سازی جداً خوداری شود. آب راکد شرایط رشد میکرواورگانیزمها را تشدید می کند.

در زمان انجام تعمیرات بر روی صافی های شنی ثقلی، صافی های فشنگی و یا صافی های تحت فشار DMF تدابیر بیولوژیکی در نظر گرفته شود.

در حین شستشوی معکوس فیلتر های DMF، آنهارا بصورت دوره ای تا حد mg/lit 100  کلر زنی کرده تا یک شوک بیواستاتیکی برای جلوگیری از کلونیزه شدن مهیا شود.

از نگهداری هریک از صافیهای ثقلی، DMF و صافی فشنگی در حالت آماده به سرویس خوداری شود و در صورت نیاز به این کار آن را با    mg/lit 100 کلر رها کرده و تا زمان آمادگی برای سرویس آن را خشک نکرده.

اجرای نصب تایمر زمانی شستشوی معکوس برروی سیستم صافی های شنی ثقلی

تمهیدات اضطراری برای جدا سازی لاین خوراک بلوکهای اسمز معکوس  به صورت کنار – گذر که می بایست قبل از اینکه شروع به تأثیر گذاری بر روی سایر اجزاء نماید و سیستم دچار گرفتگی بیولوژیکی شود را طراحی و در سیستم گنجانید. به هر حال در چنین مواردی روش ارجح از کار انداختن کل واحد تا زمان رفع مشکل می باشد، اما ممکن است بدلیل عدم امکان توقف تولید گاهی اوقات انجام چنین کاری عملی یا ممکن نباشد.

به منظور نظارت کنترل شده فعالیت های بیولوژیکی از کوپنهای بیولوژیکی استفاده شود.

هرگز بیشتر از چند ساعت سیستم پیش تصفیه واحد را بدون ضد عفونی صحیح ، در خلال پریودهای از توقف واحد به حال خود رها نکرده زیرا  هیچ چیزی بدتر از آب راکد ته نشین شده در لوله ها و صافی ها بدون ضد عفونی مناسب و پیوسته   برای تشدید رشد بیولوژیکی نمی باشد .

استفاده از پلیمر های غیر یونی  و یا آنیونی در سیستم آبگیری لجن

صافی های فشنگی را بجز در مواردی که واقعاً نیاز باشد ) آن هم فقط به صورت موقتی ( تمیز و مورد  استفاده قرار نگیرد. همواره آنها را با صافی  نو ساخته شده از موادی که از لحاظ بیولوژیکی فساد ناپذیرند از قبیل پروپیلن ) و نه مواد سلولزی ( جایگزین گردد .

دستگاه ORP )یا پتانسیومترهای اکسیداسیون – احیاء( برای بازرسی ها پس مانده کلر و بی سولفیت سدیم بطور دوره ای کالیبره گردد.

وقتی که سیستم از کار انداخته می شود دستگاه های اسمز معکوس را بدون ضد عفونی کردن غشاء  بیش از 24 ساعت رها نکرده و غشاها را با محلولی از حد اقل 2%بی سولفیت سدیم 18 %گلیسیرین نگهداری کرده. مرتباً برای تعیین غلظت تشکیل دهنده ها و نیز pH ، محلول بهداشتی کننده را نمونه برداری و بررسی کرده و در صورت نیاز آن را با محلول تازه عوض شود.

مرتباً همه مواد شیمیایی و مجاری تزریق مواد شیمیایی را برای آلودگی بیولوژیکی‌ بررسی شوند. نصب دستگاه uv قبل از محل تزریق ضد رسوب و سدیم بی سولفیت می تواند از احتمال آلودگی از طریق تزریق مواد شیمیایی جلوگیری کند.

هر وقت که یک صافی تحت فشار، یک صافی فشنگی  یا هر قسمت دیگری از سیستم باز است، برای یافتن آثار لایه بیولوژیکی، توده جلبک ها ، بوی لجن گرفتگی و غیره، مورد بازرسی قرار گیرد.

می توان با استفاده از سدیم بی سولفیت یا متا بی سولفیت به میزانppm 500-1000 به مدت 30 دقیقه بصورت ناگهانی و فاصله زمانی هر تزریق ناگهانی ، 24 ساعت شوک بیولوژیکی به سیستم وارد کرد . متا بی سولفیت بر روی باکتریهای هوازی موثر است.[ 9]

استفاده از بایوسایدهای موثر غیر اکسید کننده و سازگار با غشاءهای پلی آمید و تزریق بصورت پیوسته. [9]

جداکردن سیستم تصفیه آب آشامیدن از آب اسمز معکوس جهت امکان تزریق بایوساید.

نصب بافل جهت جلوگیری از کانالیزه شدن صافی های شنی تحت فشار  با هدف ایجاد جریان آرام  و جلوگیری از کانالیزه شدن آب

 

مدیریت پسماند های بیمارستانی در بیمارستان صنایع پتروشیمی بندر ماهشهر

مدیریت پسماند های بیمارستانی در بیمارستان صنایع پتروشیمی بندر ماهشهر

چکیده

روش مطالعه در این پروژه توصیفی- مقطعی می باشد. بدین صورت که ابتدا پرسشنامه بررسی وضعیت جمع آوری، نگهداری و دفع زباله در بیمارستان تهیه و سپس با مراجعه حضوری به بیمارستان صنایع پتروشیمی شهرک بعثت در بندر ماهشهر و بازدید از بخشها و جایگاه موقت زباله، نسبت به تکمیل این پرسشنامه اقدام گردید. لازم به توضیح است که پرسشنامه مذکور در دانشکده بهداشت دانشگاه علوم پزشکی تهران تدوین شده بود. این پرسشنامه حاوی سؤالاتی نظیر: تعداد بخشها و تخت های بیمارستانی و تعداد افرادی که در امر جمع آوری و حمل زباله فعالیت می کنند و غیره می باشد. سؤالات دیگری در زمینه میزان زباله های تولیدی بر حسب کیلوگرم در روز و وضعیت جمع آوری، نگهداری و دفع زباله های بیمارستانی بود. در مورد توزین انواع زباله ها در بیمارستان صنایع پتروشیمی با همکاری مدیریت محترم بیمارستان، نسبت به توزین زباله های در این بیمارستان با استفاده از وسیله باسکول اقدام و در پرسشنامه ثبت گردید. سپس نتایج این پروژه که از اطلاعات موجود در پرسشنامه استخراج گردیده مورد برسی قرار گرفته است و با کارهای مشابه مقایسه گردید

کلمات کلیدی:

بیمارستان ، پسماند بیمارستان ، دستگاه میکرویو ، صنایع پتروشیمی .

1-مقدمه

زائدات بیمارستانها ویژگیهای خاصی نسبت به سایر مواد زائد اماکن و مؤسسات شهری دارد.زباله های بیمارستانی به علت اهمیت بهداشتی، از نظر نوع و نحوۀ جمع آوری به دو قسمت مهم تقسیم می شوند: قسمت اول شامل مواد زائد حاصل از اتاقهای عمل و مراکز پاتولوژی و دیگر اماکنی است که به نحوی با بیماران، داروها و آزمایشگاههای طبی و غیره سروکار دارند، در این قسمت مشخصاً زباله های آلودۀ بیمارستانی مورد نظر است که در طبقه بندی مواد سمی و خطرناک به حساب می آیند. قسمت دوم زباله های معمولی)شبه خانگی( هستند که اگر با زباله های بیمارستانی مخلوط نشوند، مسأله خاصی ندارند و می توانند به وسیله شبکه عمومی دفع زباله های شهری دفع شوند‌‌[1]. زباله های مربوط به بیمارستان باید با کمال دقت و به طور ویژه ای در کیسه های پلاستیکی مطمئن بسته بندی شود و در زباله دان های سر بسته ای که پس از تخلیه حتماً ضد عفونی می شوند، جمع آوری گردند. براساس قانون و طبق تصمیمات متخذه در مجامع بین المللی، همه بیمارستانها موظفند با استفاده از دستگاههای زباله سوز یا وسایل دیگری که مورد تأیید مقامات بهداشتی محل باشد، نسبت به امحاء زباله خویش اقدام کنند. بنابراین، زباله های بیمارستانی باید با توجه خاص جمع آوری شوند و تا هنگام سوزاندن با اطمینان خاطر و دور از هرگونه پراکندگی و انتشار در محیط و آلودگی حفظ و حراست گردند تا قسمت هایی از آن که قابل احتراق باشند، در دستگاههای زباله سوز بیمارستانی سوزانده شوند و بقیه براساس نظر مقامات بهداشتی کشور به نحو مناسب به خارج از بیمارستان حمل و با ملاحظات ویژه معدوم گردند[2].

در طی سالهای اخیر مسئله عفونت بیمارستانی و آلودگی کارکنان مراکز درمانی به باکتریها، ویروسها، قارچها و همچنین خطرات ناشی از ویروس هپاتیتB وHIV یکی از مسایل عمده مورد توجه سازمانهای بین المللی به ویژه سازمان بهداشت جهانی قرار گرفته است. بسیاری از این آلودگی ها اگر به درستی شناخته شوند قابل پیشگیری است زیرا بررسی های دقیق علمی نشان داده است که قسمت اعظم این عفونتهای ایجاد شده به علت بی دقتی و سهل انگاری در نگهداری، حمل و نقل و نوع مواد زائد بوجودآمده است. از آنجائی که هیچ آزمایشی در دسترس نیست تا بتوان زباله عفونی راتشخیص داد، مراکز و سازمان های مسئول، زباله را زمانی عفونی تلقی می کنند که مظنون به داشتن پاتوژنها در حدی باشد که باعث ایجاد بیماری شود. مرکز پیشگیری و کنترل بیماری(CDC) پنج نوع زباله بیمارستانی راعفونی تلقی می کند: زباله های میکروبیولوژیک، پاتولوژیک، لاشۀ حیوانات آلوده، خون و اشیاء نوک تیز. سازمان حفاظت از محیط زیست آمریکا(EPA) علاوه بر پنج نوع زباله فوق، زباله حاصل از جداسازی بیمار مبتلا به امراض مسری را نیز عفونی در نظر می گیرد.

بر حسب تعریف  CDCحدود% 6 زباله های بیمارستانی، عفونی محسوب می شوند.ولی براساس سایر تعاریف 45%آنها عفونی هستند[3].

طبق تحقیقات بعمل آمده از دانشگاه ویرجینیا در آمریکا، مشخص گردید که اگرچه تعداد میکروبهای موجود در زباله های شهری بیشتر از بیمارستانی است اما در داخل زباله های بیمارستانی انواع زیادتری از باکتریها و ویروسهای خطرناک یافت می شود.

از مخاطرات دیگر زباله های بیمارستانی، وجود اشیای نوک تیز و برنده مثل: تیغ های جراحی و سرنگ های تزریقی است که از لحاظ ایمنی شغلی و بهداشت حرفه ای کارگران مسئول جمع آوری مواد زائد بیمارستانی و نیز سایر کارکنان درمانی بیمارستان بسیار مهم است. بنابراین مواد زائد بیمارستانی درصورتی که با شیوه های صحیح علمی جمع آوری، حمل و دفع نگردند، برای افراد شاغل در امر اجتماع نیز بسیار مخاطره آمیز خواهد بود، به طوری که انجام یک بررسی جامع در زمینه وضعیت تولید، جمع آوری و حمل و نقل زباله در سطح کلیه بیمارستانهای کشور ضروری به نظر می رسد[4].

یکی از مهمترین اصل برنامه ریزی و مدیریت زباله در بیمارستان ها، برآورد نرخ تولید، حجم و چگالی زباله تولیدی می باشد. برآورد مقدار زباله تولیدی و سایر پارامترهای زباله به طراحان بیمارستانها، مسئولین زیربط مراکز درمانی و دست اندرکاران خدمات شهری این امکان را می دهد که بر مبنای اطلاعات و آمار موجود بتوانند خط مشی کلی، وسائل و تجهیزات مورد نیاز، نیروی انسانی و هزینه های مربوطه را برآورد و برنامه ریزی نمایند. لذا این پروژه با هدف روشن شدن وضعیت بهداشتی هر یک از مراحل جمع آوری، نگهداری و دفع پسماندهای پزشکی و همچنین تخمین میزان وزن و حجم زباله تولیدی در بیمارستان صنایع پتروشیمی شهرک بعثت صورت گرفت.

2-کلیات

زباله های بیمارستانی شامل موادی هستند که با توجه به نوع کار و وظیفه در هر بخش بیمارستانی، متفاوت می‌باشند.مثلاً زباله بخش عفونی یا اطاق عمل، با مواد زا ید آزمایشگاه یا بخش رادیولوژی، تفاوت محسوسی دارد و طبق یک بررسی، زباله بخش‌های مختلف بیمارستان‌ها به هفت گروه تقسیم می‌شوند:

2-1 -زباله های معمولی بیمارستان

عموماً شامل زباله های مربوط به بسته بندی مواد و دیگر زباله های پرسنل شاغل در بیمارستان و خوابگاه های آن‌هاست.

2-2 ـزباله های پاتولوژیکی:

شامل بافت‌ها، ارگان‌ها، قسمت‌های مختلف بدن، پنبه های آغشته به خون و چرک و مواد دفعی بدن همچون نمونه های مدفوع و ادرار و غیره جزو این گروه از مواد زاید، محسوب می‌شوند.

2-3 ـ مواد زاید رادیواکتیو:

شامل جامدات، مایعات و گازها بوده و در برخی از بخش‌ها و آزمایشگاه های بیمارستان‌ها وجود دارند که جمع آوری و دفع آن‌ها دارای خصوصیات ویژه ای است.

2-4 ـ مواد زاید شیمیایی:

شامل جامدات، مایعات و گازهای زاید می‌باشد که به وفور در بیمارستان‌ها وجود دارد، در بخش‌های تشخیص و آزمایشگاه ها ماحصل نظافت و ضدعفونی بیمارستان، وسایل و ابزار تنظیف و ضدعفونی به انضمام داروها و وسایل دور ریختنی اطاق عمل بخش دیگری از این فضولات را تشکیل می‌دهند. مواد زاید شیمیایی ممکن است خطرناک باشند. فضولات شیمیای خطرناک در سه بخش زر، طبقه بندی می‌شوند:

2-4-1-فضولات سمی

این فضولات با PH کمتر از 2 )به شکل اسیدی) و بالاتر از 12 )به حالت قلیایی( در زباله های بیمارستانی وجود دارند. بخشی از داروهای اضافی و یا فاسد شده، جزو اینگونه فضولات به حساب می‌آیند

2-4-2-مواد قابل احتراق

شامل ترکیبات جامد، مایع و گازی شکل

2-4-3-مواد واکنش دهنده و موثر:

در سایر فضولات که تا حدودی در زباله های بیمارستانی، قابل تشخیص هستند.

از فضولات شیمیایی بی‌خطر می‌توان قندها، اسیدهای آمینه و برخی از نمک‌های آلی و معدنی را نام برد. اسیدهای آمینه و نمک‌های شیمیایی نظیر نمک‌های سدیم، منیزیم، کلسیم، اسید لاکتیک، انواع اکسیدها، کربنات‌ها، سولفات‌ها و فسفات‌ها قسمتی از مواد زاد شیمیایی هستند.

2-4-4 ـ مواد زاید عفونی:

این مواد، شامل جِرم‌های پاتوژن در غلظت‌های مختلف هستند که می‌توانند به سادگی منجربه بیماری شوند. منشاء آن‌ها ممکن است پس‌مانده های آزمایشگاهی، جراحی و اتوپسی بیماران عفونی باشد. وسایل آغشته به جرم‌های عفونی در بیمارستان، شامل دستکش، وسایل جراحی، روپوش، لباس‌های بلند جراحی، ملحفه و غیره است. این زباله ها تقریباً 10%کل زباله های بیمارستانی را تشکیل می‌دهند. از وسایل جراحی سرنگ‌ها، اره های جراحی، شیشه های شکسته، کاردهای کوچک جراحی و غیره را می‌توان در یک دسته بندی خاص منظور کرد.

2-4-5 ـ مواد زاید دارویی:

شامل داروهای پس مانده، محصولات جانبی درمان و داروهای فاسد شده یا مواد شیمیایی هستند که تا حدود زیادی در زباله های بیمارستانی وجود دارد.

-3 مواد و روشها:

روش مطالعه در این پروژه توصیفی- مقطعی می باشد. بدین صورت که ابتدا پرسشنامه بررسی وضعیت جمع آوری، نگهداری و دفع زباله در بیمارستان تهیه و سپس با مراجعه حضوری به بیمارستان صنایع پتروشیمی شهرک بعثت و بازدید از بخشها و جایگاه موقت زباله، نسبت به تکمیل این پرسشنامه اقدام گردید. لازم به توضیح است که پرسشنامه مذکور در دانشکده بهداشت دانشگاه علوم پزشکی تهران تدوین شده بود. این پرسشنامه حاوی سؤالاتی نظیر: تعداد بخشها و تخت های بیمارستانی و تعداد افرادی که در امر جمع آوری و حمل زباله فعالیت می کنند و غیره می باشد. سؤالات دیگری در زمینه میزان زباله های تولیدی بر حسب کیلوگرم در روز و وضعیت جمع آوری، نگهداری و دفع زباله های بیمارستانی بود. در مورد توزین انواع زباله ها در بیمارستان صنایع پتروشیمی با همکاری مدیریت محترم بیمارستان، نسبت به توزین زباله های در این بیمارستان با استفاده از وسیلۀ باسکول ترازو در محل جایگاه موقت اقدام و در پرسشنامه ثبت گردید.

4-نتایج:

هر بخش بیمارستان، زباله ها را به سه قسمت معمولی، عفونی، تیز و برنده تفکیک می کند و تحویل مسؤل حمل زباله داده می شود. زباله های عفونی در ظرفهای مخصوص آبی رنگ با در زرد رنگ و کیسه مشکی نسوز)که از کارخانهMETEKA  فرستاده شده است( حمل شده و با ظرف در دستگاه میکروویو قرار می گیرند و پس از ضد عفونی شدن، کیسه ها بر چسب خورده و در کنار زباله های معمولی قرار داده می شوند

زباله های عفونی که در ظرفهای مخصوص ریخته شده اند توسط یک گاری چرخدار از بخشهای مختلف جمع آوری شده وبه محل دستگاه میکروویو برده می شود. مسئول دستگاه بار دیگر زباله های عفونی را چک کرده تا سوزن و یا اشیاء تیز و برنده درون زباله ها نباشد. زیرا دستگاه نسبت به فلز حساس است. سپس زباله ها در سطلها ریخته و با ظرف درون دستگاه قرار می دهد. درون دستگاه به زباله 2 لیتر آب و 20 سی سی محلول خوشبو کننده افزوده می شود و در مدت 40 دقیقه با حرارت 100 درجه سانتی گراد زباله ها ضد عفونی می گردد. سپس زباله ها برچسب خورده و به جایگاه موقت منتقل می شوند.  زباله های معمولی در ظرفهای چرخدار جمع آوری و به جایگاه موقت منتقل می شود. در جایگاه موقت زباله های عفونی و معمولی بصورت مخلوط هستند . زیرا زباله های عفونی پس از بیرون آیرون آوردن از دستگاه مانند زباله های معمولی می باشند.

در این بیمارستان به جهت رعایت بهداشت محیط زیست از دستگاه زباله سوز بدلیل آلودگی هوا استفاده نمی شود و دستگاه میکروویو  ساخت شرکت METEKA اتریش جایگزین آن شده است که با ظرفیت 60 لیترکار می کند.

لازم به توضیح است که زباله های عفونی درمانگاه شهرک بعثت نیز به بیمارستان منتقل می شود و مانند زباله های عفونی بیمارستان با آنان برخورد می گردد. در این درمانگاه تفکیک زباله به سه صورت عفونی، معمولی و تیز وبرنده انجام می شود. در بخش دندان پزشکی ، دندانهای کشیده شده به همراه زباله های عفونی به بیمارستان منتقل می شود . در بخش دندان پزشکی  مقدار جیوه باقی مانده از پر کردن دندانهای بیماران در ظرفهای کوچکی به نام ظرف ثبوت نگهداری و به مجتمع پتروشیمی بندر امام ارسال تا در کوره زباله سوز سوزانده شود.

جایگاه موقت در بیمارستان صنایع پتروشیمی  برابر استانداردبا ابعاد 3×4 و تا سقف کاشی کاری، دارای کولر، نورگیر، پنجره، کف شور و آب گرم و سرد می باشد. میزان حشرات در جایگاه موقت کم و شیرابه نیز به مقدار کم مشاهده گردید.

مدت زمان مانده شده زباله در جایگاه موقت بر طبق دستورالعمل، در روزهای گرم حداکثر24ساعت  و روزهای سرد حداکثر 48 ساعت می باشد.

فاصله جایگاه موقت تا اولین بخش بیمارستان حدود 200 متر است که این مقدار با استانداردهای بهداشتی مطابقت دارد.

میانگین میزان زباله شبه خانگی بر حسب kg/day ، 360 و میانگین زباله های عفونی 27 کیلوگرم در روز می باشد.

لازم به توضیح است که در این بیمارستان از طریق افزایش ولتاژ برق خانگی، اشعه X تولید کرده و در بخش رادیولوژی مورد استفاده قرار می گیرد، بنابراین زباله رادیواکتیو تولید نمی شود.

بنا به اظهار مسئولین بیمارستان، در بخش انبار دارویی، داروهای تاریخ مصرف گذشته طی 10سال گذشته جمع آوری شده و حدود 6ماه قبل با حضور مسئولین بیمارستان، سوزانده شده اند  و خاکستر حاصل دفن شده است.

در این بیمارستان بدلیل مخلوط شدن زباله های پاتولوژیک با زباله های عفونی، متأسفانه آمار دقیقی در دست نیست. جنین و اعضاء بزرگ قطع شدۀ بدن(دست،پا و... )تحویل همراه بیمار داده می شود تا دفن گردد و اعضاء کوچک همراه زباله های عفونی دفع می شود و بنا به اظهار مسئولین بیمارستان در مورد تفکیک زباله آموزش دیده اند و اما گواهی نامه ای در این خصوص صادر نگردیده است.

زباله ها  در محلی که توسط شهرداری شهر چمران مشخص شده (کیلومتر 15 جاده شهرک بعثت و مجتمع های پتروشیمی ( تخلیه می شود. زباله های تیز و برنده بخشها، را  در SAFETY BOX قرار می دهند، که با زباله های عفونی جمع آوری می شوند. مسئول دستگاه میکروویو  زباله های عفونی را در درون ظرف های مخصوص دستگاه که پر از آب شده قرار می دهد. ( تا از تشکیل گاز کلر جلو گیری شود ) پس از خارج کردن زباله ها از دستگاه  زباله ها برچسب خورده و به جایگاه موقت منتقل می شوند. زباله های تیز و برنده متاسفانه در نهایت همانند دیگر زباله ها دفع می شود

نتایج این پروژه که از اطلاعات موجود در پرسشنامه استخراج گردیده، در جداول 4،3،2،1 موجود است.

جدول 1- اطلاعات عمومی بیمارستان صنایع پتروشیمی شهرک بعثت

تعداد بخشهای بستری

تعداد بخشهای

پلی کلینیکی

نوع درجه بندی

بیمارستان

تعداد تخت های

فعال

تعداد افراد فعال

در امر زباله

6

8

1

120

3

جدول 2- میانگین میزان زباله تولیدی بر حسب kg/day بیمارستان صنایع پتروشیمی

میانگین میزان زباله تولیدی بر حسب

Kg/day

میانگین میزان زباله تولیدی به ازای هر تخت بر حسب

Kg/day

388

233/3

جدول 3- میانگین میزان انواع زباله تولیدی بر حسب kg/day در بیمارستان صنایع پتروشیمی شهرک بعثت

میانگین میزان زباله های شبه خانگی بر حسب

Kg/day

360

میانگین میزان زباله های عفونی بر حسب

Kg/day

27

میانگین زباله های دارویی و شیمیایی بر حسب

Kg/day

در حد ناچیز

تولید می شود

میانگین میزان زباله های رادیواکتیو بر حسب

Kg/day

-

میانگین میزان زباله های پاتولوژیک بر حسب

Kg/day

-

میانگین میزان زباله های تیز و برنده و سرنگ ها

بر حسب kg/day

6/1

میانگین میزان زباله کل تولیدی بر حسب

Kg/day

388

میانگین میزان زباله تولیدی به ازای هر تخت

بر حسب kg/day

233/3

جدول4- اطلاعات کلی در مورد وضعیت جمع آوری،نگهداری ودفع زباله های بیمارستان صنایع پتروشیمی شهرک بعثت

 

بیمارستان صنایع پتروشیمی

تفکیک زباله در بخشها

هر بخش زباله را به سه قسمت معمولی،عفونی،تیز

و برنده تفکیک می کند

تناوب جمع آوری زباله ازبخشها

دو نوبت)اول صبح برای زباله عصر و شب و ظهر برای

زباله صبح(

جایگاه موقت

دارد

ساختمان جایگاه موقت

به ابعاد 3×4 و تا سقف کاشی کاری

امکانات جایگاه موقت

دارای کولر،نورگیر،پنجره،کف شورو آب سرد و گرم

مدت زمان مانده زباله در جایگاه موقت

روزهای سرد حداکثر 48 ساعت و

روزهای گرم حداکثر 24 ساعت

میزان وجود حشرات و آلودگی و بوی تعفن

کم

فاصله محل جایگاه موقت تا اولین بخش

200 متر

روش حمل و نقل زباله از جایگاه موقت به محل دفع نهایی

بصورت مخلوط

نوع ماشین زباله کش

وانت سرباز

دستگاه زباله سوز

غیر فعال

دستگاه موجود امحاء زباله

دستگاه میکروویو ساخت شرکت METEKA

علت اصلی نبود دستگاه زباله سوز

رعایت بهداشت محیط زیست و جلوگیری از آلودگی هوا

آموزش پرسنل بیمارستان در رابطه با زباله

آموزش دیده اند ) بدون ارائه گواهی نامه)

روش دفع نهایی زباله

تخیه در کیلومتر 15 جاده شهرک بعثت و مجتمع های پتروشیمی

 

-5 بحث و نتیجه گیری:

یافته های این پروژه که در بیمارستان صنایع پتروشیمی شهرک بعثت صورت گرفت، نشان می دهد که این بیمارستان در سال 1378 در 14 هکتار در ورودی شهرک بعثت با هدف تامین نیازهای درمانی پرسنل و خانواده های کارکنان مجتمع های پتروشیمی منطقه با ظرفیت200 تخت ثابت  تأسیس ، و در حال حاضر 120 تخت فعال دارد . تخصصهای موجود در این بیمارستان عبارتند از : داخلی ، جراحی ، زنان و زایمان ، کودکان ، ارتوپدی ، روانپزشکی ، ارولوژی ، چشم پزشکی ، گوش و حلق و بینی ، ICU ، CCU ساخته شد. این بیمارستان درجه 1 و دارای 6 بخش بستری و 8 بخش پلی کلینیکی و خدماتی می باشد. همچنین 3 نفر در امر زباله فعالیت دارند. 1 نفر زباله ها را از بخشها جمع آوری می کند، 1 نفر مسئول دستگاه میکروویو و یک نفر هم حمل زباله ها را به محل دفع نهایی به عهده دارد . بیمارستان صنایع پتروشیمی دارای ایزو I.M.S می باشد.  یافته های این تحقیق بیانگر تولید زباله 233/3 در این بیمارستان بوده درحالی که کمیت این مواد در تهران در محدوده 5/0-71/2 ودر جهان 9-2 کیلو گرم در روز به ازای هر تخت گزارش شده است[5]. درحالی که طبق استاندارد EPA و WHOمواد زائد بیمارستانی باید در محل معدوم گردند و دفع آن با مواد زائد شهری ممنوع و دفن آنها نیز دارای شرایط خاص است متاسفانه انجام جداسازی و سترون کردن در این بیمارستان بخوبی انجام ولی کار دفن بهداشتی انجام نمی گیرد[6]. دفع پسماندهای بیمارستانی نیازمند مدیریت صحیح و رعایت اصول بهداشتی و مهندسی می باشد در حالی که درایران 58/4% موارد از این پسماندها در زمین دفن شده30/64% سوزانده و 18/2 % نیز به صورت تلنبار در می آیند که هیچ کدام از این روشها به دلیل دارا بودن عواقب سوء زیست محیطی و بهداشتی مورد تایید مجامع علمی و بین المللی نمی باشد. [7]

6-پیشنهادات:

-1  حمل مواد عفونی سترون شده به محل دفن توسط خودرو سرپوشیده انجام شود و زباله های بیمارستانی بجای دفع ، دفن گردد تا امکان دسترسی افراد سودجو به زباله های بیمارستانی به حداقل خود برسد.

2-از مخلوط کردن زباله های معمولی با زباله های عفونی جلو گیری شود.

3-اجرای دوره های آموزشی جهت کارکنانی که به نحوی با جمع آوری ، حمل و دفن زباله ارتباط دارند.

مواد زائد بیمارستانی شامل مواد عفونی , بیماری زا, سمی و خطرناک است. انسان به عنوان محور اساسی جامعه در معرض مخاطرات حاصل از دفع غیر اصولی و بهداشتی این گروه از مواد قرار دارد. لذا مسئولین امور بهداشتی ما باید به دانش روز مدیریت مواد زائد بیمارستانی مجهز باشند.

امید است که در آینده نزدیک مدیریت پسماند در کلیه بیمارستانهای کشور به نحو ایده آل اجرا گردد.

چه آبی برای آشامیدن استفاده کنیم ؟

امروزه مصرف آب های داخل بطری رواج بسیاری پیدا کرده است. برخی از مردم معتقدند آب هایی که دارای مواد معدنی غنی می باشند برای انسان مفید هستند. اساسا سه نوع آب بطری وجود دارد:
1-آبمعدنیطبیعی: این نوع آب باید از یک منبع زیرزمینی و محفوظ از هرگونه آلودگی بوده و توسط مقامات مسئول ثبت شده باشد. استاندارد های مختَلف میکروب شناسی را دارا باشد و به طور مداوم تست شود، هیچ گونه عمل دیگری به جز تصفیه با دی اکسید کربن یا تصفیه عادی روی آن انجام نشود و در همان منبع آب مربوطه داخل بطری ریخته شود. به علاوه این آب باید دارای ترکیبات خاص شیمیایی باشد. آب های معدنی طبیعی در مقایسه با انواع دیگر آب های بطری دارای بهترین کیفیت هستند.
-2 آبچشمه: از یک منبع زیرزمینی مشخص می آید. این آب نیز باید در همان محل، داخل بطری ریخته شده و با استانداردهای شیمیایی و میکروب شناسی سازگار باشد تنها عملی که می تواند روی این آب انجام شود تصفیه با دی اکسید کربن یا تصفیه عادی است، لزومی ندارد آب چشمه ترکیبات شیمیایی خاص داشته باشد و یا قبل از این که وارد بازار شود توسط مقامات مسئول شناسایی و ثبت شود.
3-آبآشامیدنی: به هر آبی که داخل بطری ریخته شده باشد گفته می شود. ممکن است از هر منبع آبی باشد و چه بسا این منبع، زیرزمینی هم نباشد، حتی می تواند از آب های معمول لوله کشی بوده و یا از منبع اصلی توسط تانکر به کارخانه پر کننده بطری فرستاده شود. ممکن است روی این آب اعمالی از قبیل تغییر ترکیبات شیمیایی یا کاهش تعداد میکروب ها را انجام دهند؛ حتی برخی از کارخانه ها به منظور این که طعم این آب شبیه آب چشمه معدنی شود نمک معدنی به آن اضافه می کنند.
- مصرف دائمی آب معدنی مضر است
با وجود املاح معدنی در آب های معدنی کارشناسان مصرف دائمی این نوع آب را مناسب نمی دانند.
در برخی موارد به ویژه برای افرادی که در نواحی کلیه، مثانه و مجاری گوناگون بدن مستعد سنگ سازی هستند مصرف دائمی آب معدنی توصیه نمی شود زیرا سنگ سازی بدن به دلیل غلظت املاح، تسریع می شود.
همچنین باید توجه داشت که در آب لوله کشی هم برخی املاح وجود دارد که میزان آن کمتر است برای مثال در هر لیتر آب لوله کشی حدود دو میلی لیتر فلوراید وجود دارد و چنانچه بخواهید فلوراید بیشتری مصرف کنید می توانید آن را از طریق مصرف نمک، برخی از محصولات لبنی و مواد دیگر تامین کنید.
اما مشکل اینجاست که برخی افراد تصور می کنند مصرف دائمی آب معدنی بهتر است در صورتی که میزان دقیق املاح موجود در این گونه آب ها مشخص نیست و ممکن است سود جوییهایی رخ دهد.
کارشناسان مصرف آب معدنی را در برخی شرایط به ویژه در هنگامی که از کیفیت آب مطمئن نیستید و در سفر توصیه می کنند.
- مصرف آب معدنی و پوسیدگی دندان کودکان
دانشمندان هشدار دادند که مصرف آب معدنی باعث پوسیدگی دندان کودکان می شود. کم بودن عنصر فلوراید در آب هایی که در بطری های بسته بندی شده عرضه می شود در مقایسه با آب لوله کشی زمینه ساز پوسیدگی دندان در کودکان است.
طی تحقیقاتی، میزان دریافت فلوراید در کودکانی که آب های بسته بندی شده می خوردند 26 تا 48 درصد کمتر از میزان این عنصر در مصرف کنندگان آب های لوله کشی است. فلوراید از پوسیدگی دندان ها پییشگیری می کند. مصرف آب های حاوی فلوراید یا آب لوله کشی و آموزش مسواک زدن صحیح به کودکان در حفظ سلامت دندان های کودکان تاثیر چشمگیری دارد.

کدام یک را ترجیح می دهید بنوشید؟ آب معدنی یا آب شرب بهداشتی لوله کشی شده؟ استفاده از آب معدنی به خاطر کلاس گذاشتن رواج یافته یا واقعاً سلامتی را به ارمغان می آورد؟
در حال حاضر سفره های مجالس، میزهای کنفرانس و همایشها با بطریهای آب معدنی تزئین می شود. همچنین خرید و فروش روزانه صدها هزار بطری آب معدنی در کنار سایر نوشیدنیهای رنگارنگ گازدار و... براساس ضرورت و یک نیاز و خواست منطقی صورت می گیرد یا استفاده از آب معدنی دراثر یک جریان تجمل گرا وارد زندگی ما شده است؟ بدیهی است که سالم و مفید بودن آب اصلی ترین فاکتور قابل بررسی است، اما مقرون به صرفه و قابل دسترس بودن آن نیز از اهمیت ویژه ای برخوردار است.

طبق آمارهای ارایه شده سالانه بیش از 100 میلیون بطری آب بسته بندی در کشور ما تولید و چیزی در همین حدود هم وارد می شود.
اکثر مصرف کنندگان این گونه آبها در کشور ما تصور می کنند مصرف آب بسته بندی بهتر است، در حالی که میزان دقیق املاح موجود در آنها اغلب مشخص نیست و نمی توان با اطمینان نسبت به مصرف دایمی آن مبادرت کرد.در آب لوله کشی املاحی وجود دارد که میزان آن نسبت به آب بسته بندی بیشتر است،

انجمنهای تغذیه کشورهای جهان نیز معتقدند آب معدنی دارای املاح فراوانی است و استانداردهای خاصی دارد که در هر کشور متفاوت است و در صورت رعایت نکردن این استانداردها توسط شرکتهای تولید کننده، نمی توان از سلامت آن اطمینان پیدا کرد.
فواید آب معدنی
براساس آنچه تاکنون در علم پزشکی به اثبات رسیده آب معدنی موجب کارکرد صحیح دستگاه گوارش می شود.ریگها و شنهای مجاری ادراری را در خود حل می کند و از تشکیل مجدد آنها جلوگیری می کند براثر آشامیدن این نوع آب، خون میزان قابل توجهی از اسید اوریک خود را از دست می دهد و در نتیجه تغذیه در شرایط بهتر انجام می شود.
ضمن آن که نوشیدن آب معدنی اسیدیته ادرار را به حالت طبیعی رسانده و سبب ازدیاد ادرار و دفع مواد زاید کلیه ها می شود.
آب معدنی قادر به تمیز کردن سطح مجاری هاضمه است و دیواره مخاط آن را نیرو می بخشد. نوشیدن این آب علاوه بر تقویت انقباضات روده ای، شیره مترشحه گوارشی را افزایش داده و اشتها را زیاد می کند.
آشامیدن آب معدنی غلظت صفرا را کاسته و سنگهای صفراوی را از مجاری آن به سوی روده رهنمون می کند و حالات احتقان کبدی را از بین می برد.
آب معدنی همچنین حاوی میزان فراوانی "آمین" است که تأثیر بسزایی در تولید گلبول قرمز و درمان انواع کم خونیها دارد.
استفاده مستمر این آب برای افرادی که به علت زندگی در ارتفاعات تعداد گلبولهای قرمز خونشان تقلیل یافته، بسیار مفید است
این آبها به دلیل داشتن مواد معدنی همچون کلسیم، کربن، سدیم، منیزیم و کلروفور بسیاری از نیازهای معدنی بدن را تأمین کرده و می تواند به عنوان یک منبع غذایی مهم به شمار آید.
وی با بیان این که یکی از خواص مهم آبهای معدنی تنظیم فشار خون است، تصریح می کند: مصرف آبهای معدنی تا حدودی در افزایش وزن و تنظیم متابولیسم بدن افراد تأثیرگذار است.
این متخصص تغذیه به برخی از مشکلات احتمالی که در پی مصرف آبهای معدنی کنترل نشده به وجود می آید، اشاره می کند و می گوید: چنانچه مقدار نیترات موجود در آبهای معدنی براساس استانداردهای مربوطه تنظیم نباشد، می تواند منجر به بیماری سرطان شود که البته در کشور ما با توجه به کنترل کیفی این آبها و نصب برچسبهای مشخص شده میزان نیترات روی بطری، چنین مشکلی به وجود نخواهد آمد.

فواید آب سخت

آب سخت برای انسان مضر نیست بلکه مفید است و معمولاً شکستگی استخوانهای آنهایی که آب سخت می‌آشامند زودتر بهبودی حاصل می‌کند و بیماری راشیتیست کمتر در این اشخاص دیده می‌شود.

مضرات آب سخت

آب سخت برای رختشویی و مصرف در کارخانجات مناسب نیست. آب سخت موجب از دست دادن طعم و مزه خوب چایی و قهوه می‌شود. پخته نشدن حبوبات با آب سخت ضرر رساندن به جداره دیگهای بخار و ایجاد قشر آهکی بر روی جداره دیگ خوب کف نکردن صابون و موجب افزایش مصرف صابون مزاحمت در هنگام شستن نسوج و دستها رفع سختی آب در تجارت تعداد زیادی مواد شیمیایی برای رفع سختی آب به فروش می‌رسد که دارای کربنات سدیم هستند. این مواد را قبل از ورود آب در دیگها سختی آنرا می‌گیرند و یا در دیگ بر اثر افزودن این مواد آهک و گچ را رسوب می‌دهند و دیگر این رسوب محکم به جدار دیگ نمی‌چسبد بطوری که می‌توان آنرا به آسانی پاک نمود.

سختی زدایی

برای برطرف کردن سختی موقت آب با جوشاندن آن کربنات‌های هیدروژنی 98999محلول به کلسیم 98798999نامحلول تبدیل شده و تشکیل 8183988رسوب می‌دهند. این رسوب در مناطق دارای آب سخت درون کتری‌ها دیده‌می‌شود. سختی دایمی آب را می‌توان با کمک نرم‌کننده‌های تبادل کنندهٔ 899یون مانند 98199888پرموتیت برطرف کرد. آبی که در طبیعت وجود دارد تقریباً همیشه ناخالص می‌باشد. زیرا که اغلب دارای گچ، آهک، نمک طعام، ترکیبات منیزیم، آهن، اکسیژن و ازت، انیدرید کربنیک، ترکیبات آلی و غیره است و مقدار این اجسام در آبهای مختلف متفاوت است در آب اجسام دیگری مانند گل و لای و غیره هستند که معلق می‌باشند و مقداری باکتری هم در آبها یافت می‌شود.

ویژگی های آب سالم

1 ـ  عاری از عوامل زنده بیماری زا باشد.
2 ـ عاری از مواد شیمیایی زیان آور باشد.
3 ـ بدون رنگ و بو، و طعم مطبوع داشته باشد.
4 ـ قابل استفاده برای مصارف خانگی باشد.
آبی که یک یا دو مورد از ویژگی های فوق را نداشته باشد )بویژه مورد یک و دو) آن را آلوده و برای شرب غیرقابل مصرف می دانند.
آلودگی آب
آب خالص مطابق ساختمان شیمیایی آن به هیچ وجه در طبیعت وجود ندارد، لیکن انواع ناخالصی ها به صورت حل شده، معلق یا بینابینی با خود دارد که در بخش ناخالصی های آب آمده است. جنبه وخیم تر، آلودگی آب ناشی از فعالیت های انسانی است، مانند شهرنشینی و صنعتی شدن است که جای بحث دارد.

تعریف آب آلوده

آبی که دارای عوامل بیماری زای عفونی یا انگلی، مواد شیمیایی سمی، ضایعات و فاضلاب خانگی و صنعتی باشد را آب آلوده گویند. بیشتر آلودگی آب از فعالیت های انسانی، نشات می گیرد.
منابع آلاینده آب عبارتند از:
الف( گندآب که عوامل زنده بیماری زا و مواد آلی تجزیه پذیر را در بردارد.
ب( مواد زائد تجاری و صنعتی در بردارنده عوامل سمی از نمک های فلزی یامواد شیمیایی پیچیده مصنوعی.
ج( آلاینده های کشاورزی نظیر کودها و آفت کش ها.
د(آلاینده های فیزیکی مانند گرما )آلودگی حرارتی) و مواد پرتوزا.
آلودگی را می توان به عنوان یک تغییر نامطلوب در خواص فیزیکی، شیمیایی و بیولوژیکی آب تعریف کرد که باعث به خطر انداختن سلامت، بقاء و فعالیت های انسان یا سایر موجودات زنده می شود. آلودگی از نظر پایداری نیز قابل بررسی و مطالعه است. لذا از این دیدگاه دو نوع آلودگی وجود دارد.
آلودگی قابل انحطاط و آلودگی غیرقابل انحطاط.
آلوده کننده قابل انحطاط را می توان تجزیه کرد، ازبین برد و یا برای برخی فعالیت ها مصرف نمود. از این طریق حدقابل پذیرش آلودگی را می توان طی مراحل طبیعی یا با روش های مهندسی )سیستم های تصفیه( نقصان داد. البته در صورتی که سیستم تحت تاثیر شوک ناشی از آلاینده، شکست نخورده باشد یا به عبارتی آلودگی لبریز نگردد. این دسته خود به دو گروه تقسیم می شوند.
قابل انحطاط تند و کند،
آلوده کننده های قابل انحطاط تند، نظیر فاضلاب انسانی وزائدات حیوانی و کشاورزی، معمولا خیلی سریع قابل تجزیه اند.
آلوده کننده های قابل انحطاط کند مانند د.د.ت و بعضی از مواد رادیواکتیو به کندی تجزیه می شوند.
به هرحال اجزای آن ها یا کاملا تجزیه میشوندویابه حدغیرقابل ضرر کاهش می یابند.
آلوده کننده های غیرقابل انحطاط از راه های طبیعی تجزیه نمی شوند. نمونه چنین آلوده کننده هایی عبارتند از جیوه، سرب، ترکیبات آلی هالوژنه ها، دیوکسین ها و بعضی از پلاستیک ها.
ویژگی های فیزیکی یا ظاهری آب

ویژگی های فیزیکی آب نظیر بو، مزه، کدورت، درجه حرارت و رنگ آب می تواند آب را برای مصرف کننده نامطلوب سازد.

بو و طعم
اساسی ترین مساله درمورد آب تصفیه شده عدم داشتن بو و طعم می باشد، بوی آب قاعدتا ارتباط نزدیکی با طعم آن دارد. عوامل مختلفی در ایجاد طعم و بوی آب موثر است. ازجمله این عوامل جلبک ها، تجزیه گیاهان آبزی، محصولات حاصل از کلرینه نمودن آب نظیرکلروفنل ها و آب های راکدی که در انتهای سیستم توزیع ساکن می مانند.

کدورت آب
کدورت آب پدیده ای است که میزان زلال بودن یاشفافیت آن را مشخص می کند و یکی از معیارهای تعیین کیفیت ظاهری آب است. کدورت معمولا به علت وجود مواد معلق در آب ایجاد می شود. در برنامه های تهیه، تامین و توزیع آب بهداشتی معیار کدورت نیز مورد توجه است، و معمولا برای کدورت های قابل توجه از واحد J.T.U برای سنجش استفاده می شود و برای کدورت های پایین از واحد N.T.U استفاده می گردد.

رنگ آب
آب خالص معمولا بی رنگ است. رنگ آب آلوده نشده می تواند ناشی از مواد درحال گندیدگی زمین یا نمک های فلزی موجود در طبیعت )آهن و منگنز( باشد. آلاینده های صنعتی نیز می توانند بوجود آورنده طیف وسیعی از رنگ هادر آب های پذیرنده باشند. رنگ آب معمولا با واحد هیزن که معروف به مقیاس پلاتین ـ کبالت است، بیان می شود.

دمای آب
از آنجایی که گوارایی آب مربوط به میزان اکسیژن محلول درآن می باشد، هرقدر دمای آب بالاتر باشد، میزان حلالیت اکسیژن محلول در آن کمتر خواهد بود. لذا آب به اصطلاح گرم با دمای 20 درجه بالاتر اکسیژن کمتری در بر دارد و مورد رضایت مصرف کننده نیست، این در حالی است که آب با دمای بین 5 تا15 درجه سانتیگراد اکسیژن محلول بیشتری در خود دارد که گوارا و مطلوب است البته دمای پایین تر از 5 درجه نیز برای نوشیدن مطلوب نیست.
غلظت یون هیدروژن در آب با معیار PH سنجیده می شود. این ویژگی یکی از مهم ترین خواص فیزیکوشیمیایی آب محسوب می شود. در آب نزدیک خلوص، غلظت یون های H  و OH- خیلی کم و تقریبا نزدیک به هم هستند، چنین آبی را خنثی گویند. که PH آن در 25 درجه سانتی گراد حدود 7 است. در شرایطی که غلظت یون هیدروژن بیش ازیون هیدروکسیل باشد PH کمتر از 7 و آب اسیدی است، در صورتی که غلظت یون هیدروکسیل بیش از یون هیدروژن باشد PH بیشتر از 7 و آب قلیایی است.

در نهایت اشاره به این نکته بسیار مهم است که آب لوله کشی شهری . آب معدنی . آب دستگاههای آب شیرین کن وآب جوشیده هر کدام  دارای مزایا و معایبی می باشد که با توجه به سطح زندگی و فرهنگ و بینش و آگاهی مصرف کننده و عدم توجه به تبلیغات شرکتهای سودجو می تواند به انتخاب گزینه بهترین نوع آب مصرفی کمک کند و به این نکته اشاره می کنم که متاسفانه در شرایط فعلی مصرف آب به صورت یک پرستیژ در آمده به طوری که اگر از آب های بطری و دستگاههای تصفیه کننده استفاده کنیم افرادی با فرهنگ و متمدن هستیم و اگر از دستگاه و آب لوله کشی شهری استفاده کنیم شهروندی بی فرهنگ و بی تمدن....... حال این نتیجه گیری را به خواننده واگذار می کنم که چه آبی مصرف کنیم و فقط بایستی بدانیم در کجا و چه زمان از کدام آب باید استفاده کنیم.

الگوی مصرف بهینه برای صرفه جویی در مصرف آب

الگوی مصرف بهینه برای صرفه جویی در مصرف آب به شرح زیر اعلام شده است: 
جدول استاندارد مصرف آب آشامیدنی براساس 130 لیتر برای یک نفر در روز 
استحمام 43 لیتر نظافت خانه و آبیاری باغچه 5/8 لیتر
دستشویی 26 لیتر کولر و تهویه 5/4 لیتر (در مناطقی که از کولرهای آبی استفاده می شود)
لباسشویی 5/17 لیتر آشامیدنی و غیره 5/4 لیتر
پخت و پز 13 لیتر ظرفشویی 13 لیتر 

جمع کل 130 لیتر در روز
رروش هاییکهدرخانه،  محلکارویادرسطحشهرمیتواناینالگوراپیادهکرد،  بهشرحزیرپیشنهادمیشود
• موقع مسواک زدن شیرآب تصفیه شده را باز نگذارید.
• آب پخش کن دوش حمام را با نوع جدید آن )سردوش مصرف) تعویض کنید.
• برای آب دادن به درختان، درختچه ها، بوته ها و گل ها از روش آبیاری قطره ای استفاده کنید.
• برای دوش گرفتن در حمام، زمان بگیرید و آن را به کمتر از 5 دقیقه برسانید، با این روش ماهیانه حدود 4000 لیتر آب صرفه جویی خواهد شد.
• بهتر است برای شستن سبزی ها ابتدا آنها را در ظرفی بخیسانید و سپس آب بکشید.
• از جریان آب به منظور آب شدن یخ گوشت یا دیگر مواد غذایی منجمد استفاده نکنید، برای آب شدن یخ مواد خوراکی منجمد، آن را در هوای آزاد قرار دهید.
• هنگام استفاده از دستشویی شیر آب را به طور مداوم باز نگذارید. چون جریان دایم آب موجب هدرروی آن می شود.
• اگر دوش حمام شما در کمتر از 20 ثانیه یک ظرف چهارلیتری را بتواند پر از آب کند در آن صورت حتماً آن را با یک سردوش کاهنده مصرف عوض کنید.
• برای نظافت حیاط به جای مصرف آب، بهتر است از جارو استفاده شود.
• تمام شیلنگ ها، اتصالات و شیرها را به طور مرتب کنترل کنید تا از نشتی آب جلوگیری شود.
• لوله های آب گرم را عایق بندی کنید تا برای رسیدن آب گرم به شیر آب، لازم نباشد آن را بی‌دلیل باز بگذارید.
• ماشین های لباسشویی معمولاً مقدار زیادی آب مصرف می کنند. بنابراین صبر کنید تا مقدار لباس‌های کثیف به اندازه ظرفیت کامل ماشین برسد.
• یک بطری پر از آب یا یک کیسه نایلونی پر از شن و کاملاً دربسته را در مخزن آب توالت فرنگی و یا فلاش تانک قرار دهید تا مصرف آب را در هر بار کشیدن سیفون کاهش دهید.
• برای نوشیدن آب به جای آنکه شیر آب را به مدت زیادی باز بگذارید تا خنک تر شود، بهتر است ابتدا چند قطعه یخ در لیوان قرار دهید و سپس شیرآب را باز کنید.
• به کودکان آموزش دهیم تا با بستن به موقع شیر، آب را هدر ندهند.
• به جای شستن خودرو با شیلنگ آب، از یک سطل آب هم می توان استفاده کرد.
• اکنون که کمبود آب در شهربه طور جدی احساس می شود لزومی به شست و شوی پیاده روی مقابل مغازه و منزل نیست.
• هنگام احداث ساختمان از کارگران ساختمانی بخواهید از آب تصفیه شده استفاده نکنند.
• زمانی که سرگرم آب دادن باغچه و گل های منزل هستید با شنیدن صدای زنگ تلفن یا زنگ در، ابتدا شیر آب را ببندید و بعد به آنها پاسخ دهید.
• تا حد امکان از آب شرب برای فضای سبز استفاده نشود.
باغچه را در شب یا صبح زود آبیاری کنید تا از تبخیر آب جلوگیری شود.
• زمانی که به مسافرت می روید، ضروری است شیر فلکه بعد از کنتور آب را ببندید تا از وقوع هرگونه حادثه پیشگیری شود.
• در مراکز آموزشی و مدارس به اطفال و دانش آموزان محدودیت منابع آب و روش های صرفه جویی آن را آموزش دهیم.
• هرگونه اتلاف قابل توجه آب را(شکستگی لوله ها، باز بودن لوله ها، هدرروی آب در هر نقطه( به مرکز )شرکت آبفا منطقه( اطلاع دهید.
• تعویض واشر شیر آب برای جلوگیری از چکه کردن آب، کار دشواری نیست.

• درصورت امکان در شرکتها ، اورگانها و ادارت و حتی منازل از شیرهای دارای سنسور نوری استفاده شود تا در مواقع غیر لازم بطور اتوماتیک جریان آب را قطع کند.

• از آب کندانس شده کولرهای گازی نیز می توان جهب آبیاری فضای سبز استفاده نمود.

•  در هنگام وضو گرفتن شیر آب را در مواقع غیر ضروری بسته شود.

محیط زیست در محل کار

در پژوهشی که ناسا انجام داده، ثابت شده است که گیاهان می توانند تا ‌%87 آلودگی هوای داخل مکان های بسته را از بین ببرند.

برآورد شده است که حدود یک سوم از ساختمان های اداری با مشکل آلودگی هوای داخل ساختمان روبه رو هستند. از دستگاه کپی گرفته تا کف پوش روی زمین، گازهای خطرناکی آزاد می کنند.

در نتیجه، همچنان که یک پژوهشگر اشاره کرده است((وقتی هوای آلوده در فضای بسته قرار می گیرد و منافذ جریان هوا کاملآ بسته می شود، همانند ساختمان هایی با تهویه مطبوع، درست مثل این است که از آبی که دیگری برای حمام استفاده کرده است دوباره استفاده کنیم)).

یک راه ساده برای بهتر شدن هوای داخل ساختمان، نگهداری گیاهان است.

افزایش توجه به گیاهان:

●بنابر تحقیق چهار ساله ای که در آمریکا انجام شد، کارکنان ساختمان های جدید که در آنها از تهویه مطبوع استفاده می شود، نسبت به کارکنان ساختمان های قدیمی،% 50 بیشتر دچار سرماخوردگی و عفونت های دستگاه تنفسی می شوند. زیرا هوا بسته و خفه است.

●بیشترین آلوده کننده های محیط های کاری عبارتند از: فرمالدئید که از خرده چوب، چوبکاری دیوارها، تخته سه لا، مبلمان اداری و کف پوش ها آزاد می شود، تری کلرواتیلن که از بعضی جوهرها، رنگ ها و روغن های جلا آزاد می شود و بنزن که از دود سیگار، گازهای حاصل از سوختن بنزین و بعضی از پلاستیک ها و جوهرها و روغن ها آزاد می شود.

●خبر خوب: گیاهان می توانند از راه برگ ها، ریشه ها و میکروارگانیسم هایی که در کنار آنها زندگی می کنند، این گازهای آلوده کننده را جذب کنند. آنها این مواد را به غذای مورد نیازشان تبدیل می کنند- همان فرایندی که در طبیعت برای پاکیزگی هوا انجام می شود.

کارهای ساده ای که می توان انجام داد:

●در اطراف میز کارتان حتی در محوطه کارخانه، گیاهان پاک کننده هوا بگذارید.

پیشنهاد: حداقل یک گیاه 1.5 متری برای هر 10 مترمربع

● بعضی از گیاهان مفید عبارتند از: فیلو دندرون ها، فیتوس طلایی، عشقه و هر نوع دیوار چسب، سوسن و زبان مادر شوهر. این گیاهان، هم در کنار پنجره و هم در نور فلورسنت رشد می کنند. اگر نور بیشتری دارید، می توانید از گندمی ها و گیاهان گلدار مانند داوودی و آزالیا استفاده کنید.

نمونه های موفق:

●یک تعمیرگاه برای جذب گازهای خروجی خودروها در اطراف کارگاه، گیاه گندمی گذاشته است. مدیر مؤسسه می گوید))این گیاهان احساس خوبی ایجاد می کنند، زیبا هستند و مشتریان از دیدن آنها لذت می برند. این تآثیرات نشان می دهند که تعمیرگاه ما با بقیه فرق دارد.((

●در یک مؤسسه در زلاندنو، پس از جدا کردن بخش ها با دیوار، کارمندان بیمار و مشتریان دچار سوزش چشم شدند. وقتی مسئولان از همه روش ها ناامید شدند، گیاهان را امتحان کردند. پس از چهار ماه ، هوای مؤسسه پاکیزه شد. مدیر مؤسسه می گوید((ما به جایی رسیده ایم که دیگر هیچ مشکلی در مورد سلامت کارکنان مان نداریم))

حرف آخر:

برای محل های کار:

●آلودگی هوای داخلی برای محل کار شما گران تمام می شود. گزارشی که در مجله پزشکی آمریکا منتشر شده است، نشان می دهد که سالانه 150 میلیون روز کاری بر اثر مشکلات تنفسی و 15 میلیارد دلار هزینه های درمانی از دست می رود.

●علاوه بر پاکیزگی هوا، گیاهان فضای مطبوعتری هم ایجاد می کنند. چنین فضایی باعث بهبود روحیه، افزایش کارایی و بازدهی می شود.

 

 

 

هوای پاک ، مصرف بهینه ، انسان سالم

نسل‌کشی و انتظار پاسخگویی

هوای پاک مثل وضو داشتن است برای سجده نمودن در مقابل عظمت و نعمات الهی. به عکس، آلوده کردن محیط انسان، گناهی بزرگ است که به اعماق مغز و چشم و قلب و خون و ریه و معده و حتی پوست - و در نهایت روح - انسان رسوخ می‌‌کند و حیات، این هدیه الهی را تهدید می‌نماید. در کلامی دیگر، آلوده نمودن طبیعت نوعی خودکشی تدریجی است؛ به قتل عام می‌ماند؛ بدتر آن که مثل نسل‌کشی است. آلودگی، "فرزندانی سربی" به وجود می‌آورد که مغزشان کار نمی‌کند، آسم دارند، بچه‌دار نمی‌شوند، سرطان می‌گیرند. حتی آلودگی در بانوان باردار، از طریق جفت، جنین را تحت تأثیر قرار می‌دهد. لذا گناه آلودگی از گناه نسل‌کشی هم بدتر است. آلودگی، تجاوز به طبیعت الهی است و زنجیره طبیعت را پاره پاره می‌کند. آلودگی جنگل‌ها را تخریب می‌کند، رودها را کثیف می‌سازد، پرندگان را می‌گریزاند و حیوانات را می‌کشد. در عین حال، آلودگی مردم و نیروی کار را خسته و افسرده می‌کند، بهره‌وری را کاهش می‌دهد و ذوق ابداع، خلاقیت و نو‌آوری را کور می‌کند.

140‌ روز  پاک در 8 سال! ‌

بیش از دو سوم روزهای تهران با "وارونگی جوّی" و لذا تراکم گازهای آلاینده روبه‌رو است. در تهران در کل هشت سال گذشته یعنی قریب به 3000 روز، فقط 140 روز هوای پاک داشته‌ایم. به عبارت دیگر، 95 درصد مواقع این 8 سال، فرصت تنفس در هوای پاک از مردم سلب شده است. بدتر آن که، در دی ماه سال جاری، مردم تهران تنها یک روز هوای پاک را در ریه‌های خود استشمام کرده‌اند. آلودگی مختص تهران نیست و به سرعت به شهر‌های دیگر کشور در حال سرایت کردن است. سالانه قریب به 3 میلیون تن انواع آلاینده به هوای تهران تزریق می‌شود که سهم منابع متحرک، 90 درصد است. خودروهای سواری،‌ وانت‌بارها، موتورسیکلت‌‌ها، تاکسی‌ها، اتوبوس‌ها و مینی‌بوس‌ها عمده‌ترین آلوده‌کنندگان متحرک هوا هستند، هرچند کارخانجات حومه تهران را نباید نادیده گرفت. ‌

شکست بازار

آلودگی یک مسأله اقتصادی در بحث "عوامل بیرونی"(Externalities  )است و راه‌حل آن یک خط کلی و آشکار دارد: مدیریت و نظارت مؤثر دولت در آن (بر عکس کارهای دیگر مانند تصدی‌گری)، ضروری است. به عبارت دیگر، آلودگی از مصادیق شکست بازار است و بازار و مردم جوابگوی آن نیستند و پاسخگویی از آنها انتظار نمی‌رود. در واقع،‌ همه مردم، تولیدکنندگان خودرو، کارخانجات و ... سعی خواهند کرد از هرگونه مسؤولیت در این زمینه بگریزند و به اصطلاح، "کولی مجانی" (‌Free Rider) بگیرند. لذا حل قضیه نیازمند دو چیز است: اول، اندیشه (یعنی تهیه و تدوین سیاست‌های موثر و منطقی، از جمله وضع امتیازها و جرایم) و دوم، اجرای کارآمد سیاست‌های تعیین‌شده )یعنی مدیریت مؤثر و شایسته(توسط دولت.

متولیان متعدد و مقصر

در 12 سال گذشته قوانین و مقررات بسیاری در خصوص آلودگی هوا در کشور تنظیم شده است. در این مدت، نهادها و سازمان‌‌های مسوول مشخص شده‌اند،‌ شرح وظایف و حوزه اختیارات آنها تعیین شده است و بودجه و تسهیلات اختصاص یافته است. در حال حاضر 49 قانون، مصوبه و بخشنامه در خصوص آلودگی هوا وجود دارد. در کنار آنها، نُه مورد وظیفه بر عهده هیأت وزیران؛ هشت مورد به وزارت صنایع و مراکز زیر مجموعه، نیروی انتظامی و مراجع قضایی؛ پنج وظیفه به وزارت کشور، شهرداری، وزارت نفت و سازمان حفاظت از محیط زیست؛ چهار وظیفه به متقاضیان بخش خصوصی تأسیس شرکت؛ سه مورد به وزارت بهداشت و درمان؛ دو وظیفه به شرکت‌های خودروساز، وزارت جهاد کشاورزی و واحدهای تولیدی و خدماتی و یک وظیفه به وزارت مسکن و شهر‌سازی محول شده است. با این حال، بهبود قابل ملاحظه‌ای در آلودگی هوای مشاهده نمی‌شود. ‌به علاوه، در برنامه سوم توسعه حکم شده بود که دولت مکلف است نسبت به کاهش آلودگی هوای شهر‌های بزرگ در حد استانداردهای سازمان بهداشت جهانی اقدام نماید )ماده( 104، ولی این اهداف هیچگاه محقق نشد. لذا در برنامه چهارم توسعه )ماده (62 این حکم تکرار شده است، اما هنوز نتیجه‌ای در خور بحث مشاهده نمی‌شود. ‌در مصوبه سال 1384 هیأت وزیران، 200 هزار خودروی فرسوده می‌بایست در این سال از رده خارج می‌شد و تا سال 88 نیز هر سال،100 ‌ هزار خودرو نسبت به سال گذشته به این میزان اضافه می‌گردید. در واقع، بنا بود در فاصله چند سال،‌ دو میلیون خودروی فرسوده از رده خارج شود. اما نتیجه چه شد؟ در سال 84، تنها 20 درصد از هدف تعیین‌شده یعنی 40 هزار دستگاه خارج شدند. عملکرد سال 85 نیز دست کمی از ناکامی‌های سال 84 نخواهد داشت. این در حالی است که مصرف سوخت خودروهای فرسوده، سه برابر خودروهای جدید و میزان آلایندگی آنها چندین برابر است. در حال حاضر، تعداد خودروهای فرسوده بالای 10 سال در کشور 2/5 میلیون و بالای 20 سال، حدود یک میلیون دستگاه برآورد می‌شود. به علاوه، 52 درصد تاکسی‌‌ها، 32 درصد اتوبوس‌ها و 92 درصد مینی‌بوس‌های فعلی کشور فرسوده به حساب می‌آیند. هفتاد و پنج درصد خودروها فاقد معاینه فنی هستند. باید این را هم اضافه کرد که آلودگی موتورسیکلت‌‌ها، 12 برابر اتومبیل‌ها است، در حالی که تنها در سال 1384 روزانه 600‌,‌22 دستگاه موتورسیکلت تولید شده است. ‌

بد نیست به مصوبه سال 1369 هیأت وزیران مبنی بر انتقال صنایع آلوده‌کننده و مزاحم محیط زیست شهر تهران به خارج این شهر اشاره کنیم که با گذشت 16 سال از تصویب آن، تنها در حد 30 درصد اجرا شده است و هم اکنون،‌‌ استقرار 35 درصد واحدهای صنعتی، تولیدی و خدماتی کشور در تهران و حومه آن که بالغ بر 540 هزار واحد می‌باشد، در آلودگی پایتخت تأثیر فراوانی داشته‌‌ است.

خسارت آلاینده‌های کشور

بنا بر مطالعات بانک جهانی، هزینه‌های ناشی از آلودگی بخش انرژی ایران،‌ معادل 3/2 درصد کل محصول ناخالص داخلی کشورمان برآورد می‌شود که دلیل اصلی آن، آلودگی ناشی از خودروهای شخصی تشخیص داده شده است. همچنین در سال 2004 خسارات ناشی از آلاینده‌ها در کشورمان نزدیک به 65 هزار میلیارد ریال بوده است. طبق برآوردهای انجام شده، با ادامه وضعیت موجود خسارات ناشی از آلاینده‌ها در ایران به 85 هزار میلیارد ریال در سال 2009 و بیش از 110 و 130 هزار میلیارد تومان به ترتیب در سال‌های 2014 و 2019 خواهد رسید. ‌گفتنی است، در سال 2004 خسارات ناشی از آلاینده منواکسید کربن حدود 35 هزار میلیارد ریال بوده است که در میان دیگر آلاینده‌ها، بیشترین میزان خسارات را موجب شده است. برآورد می‌شود که میزان خسارات این آلاینده به 80 هزار میلیارد ریال در اواخر دهه دوم قرن 21 بالغ شود. پس از مونواکسید کربن، آلاینده دی اکسید گوگرد با اختصاص خسارتی معادل بیست هزار میلیارد ریال، در سال 2004 در رتبه دوم قرار گرفته است. خسارت این آلاینده بنا بر برآوردهای انجام شده به 35 هزار میلیارد ریال در سال 2019 خواهد رسید.

در مطالعه دیگری که در سال 2005 توسط بانک جهانی انجام شده است، خسارات ناشی از آلودگی هوا به تفکیک آلودگی‌های موجود در محیط‌های داخلی و آلودگی‌های شهری مورد بررسی قرار گرفته است . بر اساس این مطالعه، مجموع خسارات ناشی از آلودگی هوا حدود 14 هزار و 420 هزار میلیارد ریال )معال یک هزار و 810 میلیارد دلار( بوده است که بیش از 5/1 درصد از کل تولید(GDP) کشور را به خود اختصاص داده است. در این میان، خسارات ناشی از مرگ و میر و بیماری‌های‌ حاصل از ذرات معلق به ترتیب پنج هزار و 100 میلیارد ریال و چهار هزار و 100 میلیارد ریال برآورد گردیده است. مجموع خسارات ناشی از آلودگی هوا در محیط‌های داخلی نیز معادل دو هزار و 530 میلیارد دلار تخمین زده شده است.

 

شبکه توزیع آب شهر زوریخ بدون تزریق کلر

چکیده:
بمنظور پاسخگویی به نیاز جامعه در راستای تامین آب آشامیدنی عاری از ترکیبات مضر جانبی و با طعم غیر شیمیایی، شرکت آب و فاضلاب شهر زوریخ- سویس، در سال 1993 مبادرت به بهره برداری سیستم آبرسانی در مقیاس کامل برای توزیع آب آشامیدنی عاری از هر نوع مواد شیمیایی نمود. بدین ترتیب مواد شیمیایی که در محل خروج آب از تصفیه خانه ها بمنظور جلوگیری از آلودگی مجدد آب در لوله های شبکه آبرسانی، به آب تصفیه شده اضافه میگردد، کاملا حذف شد. پیاده سازی این سیستم عاری از مواد شیمیایی ضدعفونی کننده سالها بطول انجامید. در طول این مدت مقدار مواد شیمیایی بصورت گام به گام تقلیل یافت. این فرایند نشان داد که چه در مدت آزمایش و چه در زمانی که بهره برداری از سیستم توزیع عاری از مواد ضدعفونی کننده رسما آغاز شد هیچ مشکلی در شبکه توزیع بوجود نیامد. مقدار متوسط شمارش میکروبی در محل خروجی تصفیه خانه ها بمیزان کمی یعنی از صفر تا 3 واحد در میلیمتر به صفر تا 6 واحد در میلیگرم و در نقاط نمونه برداری داخل شبکه از صفر تا 2 واحد به 1 تا 5 واحد در میلیمتر افزایش یافت. افزایش های موضعی شمارش میکروبی بمیزان 100 تا 300 واحد در میلیمتر که در بعضی موارد قبل از پیاده سازی پروژه نیز مشاهده می شد، بلافاصله پس از شستشو با آب با سرعتی معادل 5/0 متر در ثانیه، برطرف میگردید.

موقفیت این پروژه نشان داد که آب آشامیدنی که حتی از آبهای سطحی تامین میشود، لزوما به اضافه نمودن مواد ضدعفونی کننده احتیاج ندارد.

-1 مقدمه

رساندن آب آشامیدنی فاقد میکروبهای بیماری زا به مصرف کننده وظیفه اصلی کلیه سازمانهای آب است. بهمین دلیل است که عمدتا بمنظور حفاظت آب، قبل از ورود آب به شبکه توزیع مقدار کمی ماده ضدعفونی- اغلب کلر، اسید هیپوکلریک یا دی اکسید کلر- به آب آشامیدنی اضافه میشود. این ”حفاظت شبکه” از رشد دوباره باکتریها در لوله های توزیع آب جلوگیری نموده و بهداشت آب آشامیدنی در محل مصرف را تضمین می کند.
در سالهای اخیر سازمانهای آب با مخالفت افکار عمومی با استفاده از مقادیر بالای مواد ضدعفونی کننده در آب مواجه شده اند. بدین منظور مقدار غلظت مواد جانبی گندزدایی (DBP) که از ترکیب ماده ضدعفونی با ناخالصی های آب تولید میشود، با تعیین حداکثر مجاز (MCL) محدود شده است. از جمله این مواد مضر میتوان تری هالومتان (THM) که در روش کلرزنی از ترکیب کلر با مواد آلی طبیعی ایجاد میشود و همچنین کلریت و کلرات که از دی اکسید کلر تولید میشوند را نام برد.

اگر چه WHO کیفیت باکتریولوژیکی آب را در اولویت نخستین قرار می دهد- و بهمین دلیل مقدار مجاز توصیه شده کلروفرم را بصورت مستمر از mg/l 30 در سال 1984 تا به mg/l 200 در سال 1993 [1 ]بالا برده است- بر اساس این واقعیت که مقدار مصرف مواد بیماریزای جانبی گندزدایی که بصورت های مختلف وارد بدن میشود، با توسعه زندگی ماشینی به حد خطرناکی افزایش یافته و موجب بروز امراض مختلف میگردد، در ممالک اروپایی امروزه با وضع قوانین جدید، حد مجاز این مواد در آب لوله کشی بصورت مستمر کاهش داده میشود.

در این راستا و بمنظور حفظ سلامت انسان و محیط زیست، کاهش حفاظت شبکه با هدف متوقف کردن کامل آن ضروری بنظر می رسد. از آنجائیکه این هدف باید همزمان با حفظ کیفیت بهداشتی آب اعمال شود، بایستی کیفیت شیمیایی آب، فرایند تصفیه و همچنین شبکه توزیع و سیستم کنترل کیفی بازنگری شوند. در ذیل بعنوان نمونه اصلاحات و اقداماتی که در شبکه آبرسانی شهر زوریخ در این زمینه انجام گرفته است، تشریح میشود.

2 -دلایل رشد دوباره میکروارگانیزم ها در شبکه های توزیع

برای اینکه آب آشامیدنی را بتوان بدون افزودن مواد ضدعفونی کننده ذخیره و یا در شبکه توزیع کرد، باید استانداردهای کیفیت میکروبیولوژیکی قانونی را به خوبی رعایت نمود. با وجود این، این عمل بخودی خود ضمانت نمی کند که آب در محل مصرف نیز هنوز کاملا پاکیزه باشد. دلایل مختلفی برای رشد دوباره باکتری ها در شبکه توزیع وجود دارد :

باکتری ها ممکن است در محل هایی که شبکه صدمه دیده و یا نشتی دارد مخصوصا وقتی فشار منفی پیش می آید، در آن نفوذ کنند. علاوه بر این، لوله های کم جریان و با آب راکد، برای رشد دوباره باکتری ها مستعد هستند.

یک دلیل عمده دیگر برای رشد مجدد میکروبیولوژیکی، وجود مقدار زیاد مواد خوراکی قابل جذب برای باکتری های باقیمانده در آب است. کربن آلی قابل جذب (AOC) بطور کلی یک قسمت کوچک از کربن آلی حل شده (DOC) در آب را تشکیل میدهد. به گفته فان در کوی و همکاران [2]، AOC باید در حد پایین تر از مقدار mg 10 استات کربن معادل در یک لیتر آب تصفیه شده نگه داشته شود.
جنس نامناسب لوله ها، مخصوصا پلاستیک یا پوششهای آلی، میتوانند با عناصر قابل تجزیه خود، آب را آلوده کرده و باعث رشد دوباره باکتری ها شوند [3] این موضوع بایستی که هنگام انتخاب مواد برای لوله های جدید و یا ترمیم قسمتی از شبکه مورد توجه و بررسی قرار بگیرد.

3 -شرایط لازم برای کار شبکه توزیع فاقد مواد ضدعفونی کننده

1 . 3 -سیستم خطوط لوله

قبل از متوقف کردن حفاظت شبکه، لازم است که شبکه توزیع دقیقا کنترل گردیده و در صورت ضرورت قسمت های آسیب دیده تعمیر شوند. شاخص معتبر برای تخمین وضع سیستم شبکه توزیع، نرخ نشتی آب است که بوسیله مقدار آب بحساب نیامده و تعداد شکستگی های خط لوله تعیین میشود. بعلاوه فشار آب به میزان چند بار (bar) بالاتر از فشار آب معمولی، کمک میکند که از ورود آلودگی باکتریایی از خارج جلوگیری شود. شبکه آبرسانی زوریخ با فشار 4 تا 11 بار و با حدود% 8 آب بحساب نیامده شرایط لازم برای کار شبکه بدون مواد ضدعفونی کننده را کاملا برآورده میکند.

مسئله دیگر این است که در قسمتهایی از شبکه که جریان آب در لوله ها ضعیف است، باید آبهای راکد و کم حرکت جابجا شوند. این عمل بطور منظم بوسیله شستشوی این مقاطع با آب پرفشار انجام می گیرد. بدین منظور خاص لوله های آب آتش نشانی زوریخ دوبار در سال باز و شستشو میشوند. همچنین باید اضافه نمود که پس از تجدید یا تعمیر لوله ها، گندزدایی با آب ژاول یا ماده ضدعفونی دیگر کاملا ضروری است.

اگر به تنوع فوق العاده لوله های پلاستیکی و پوششهایی که امروزه ارائه میشوند، توجه شود، مشاهده میشود که انتخاب لوله مناسب که مواد قابل تجزیه از خود آزاد نمیکند، تا حدی دشوار است. برای انتخاب صحیح لوله ها میتوان ازتجربیاتی که در طول سالها بدست آمده است و همچنین از قوانین و استانداردهایی که در دسترس هستند مانند دستورالعمل های KTW و DVGW-Merkblatt W270 آلمان [4] استفاده نمود.

2 . 3-پالایش آب

آبهای زیرزمینی و چشمه ها معمولا حاوی مقدار کمی مواد آلی قابل جذب (AOC) هستند و از این نظر موجب رشد باکتریایی نمی شوند. از آنجائیکه این نوع آبها معمولا از لحاظ میکروبیولوژیکی نیز وضعیت مطلوبی دارند، در توزیع آبهای زیرزمینی معمولا به حفاظت شبکه نیاز نیست. حتی اگر بطور استثنا آلودگی میکروبیولوژیکی پیش بیاید، بطور مثال پس از باران های شدید، نیازی به استفاده ازاکسید کننده های شیمیایی نمی باشد. در این مورد به خوبی میتوان بوسیله پرتو فرا بنفش (UV) گندزدایی نمود.

آبهای سطحی به هرحال همیشه نیاز به پالایش، شامل گندزدایی بی خطر و کاهش کربن آلی قابل جذب (AOC) وجود دارد. موضوع قابل توجه این که بعد ازکلرزنی و یا ازن زنی مقدار AOC که در اثر عمل اکسیداسیون توسط کلر و یا ازن بطور مثال از تجزیه اسیدهای هومیک تولید میشود، زیاد شده و در نتیجه احتمال رشد مجدد باکتریها را نیز بالا میبرد. شرکت آبرسانی زوریخ از این موضوع وقتی آگاه شد که در سال 1968 مرحله کلریناسیون در انتهای فرایند تصفیه حذف و ازن زنی جایگزین آن شد [5] .هدف این تجربه جلوگیری از ایجاد کلروفنولها پس از آلودگی احتمالی دریاچه زوریخ بوسیله فنول بود. نتیجه این آزمایش افزایش سریع شمارش میکروبی در شبکه توزیع بود که منجر به قطع پیش از موعد آزمایش پس از هفت هفته شد. از این آزمایش نتیجه گرفته شد که پس از ازن زنی یا کلریناسیون مواد اکسید شده قابل تجزیه توسط میکروارگانیزم ها بایستی بوسیله یک فیلتر فعال بیولوژیکی تصفیه شوند. برای این منظور فیلترهای کربن فعال و صافی های شنی آهسته مناسب هستند.

در دو تصفیه خانه شهر زوریخ، از سیستم مرکب ازن زنی - کربن فعال - فیلتر شنی آهسته استفاده میشود)شکل(1. بدین ترتیب مقدار AOC پس از تصفیه کاملا زیر مقدار مجاز باقی می ماند. در نتیجه، آب آشامیدنی با AOC کمتر از mg/l 10 [6] و DOC به مقدار mg/l 0/1 ~ 8/0 و شمارش میکروبی زیر cfu/l 10 بدست می آید. از آنجائیکه کیفیت آب زیرزمینی که به همین شکبه تزریق میشود حتی از این نیز بهتر است، شرکت آب شهر زوریخ توانست که حفاظت شبکه بوسیله تزریق کلر را برای یک دوره آزمایش متوقف سازد.

-3 فرایند متوقف سازی حفاظت شبکه

در فرایند بهینه سازی، یعنی حذف کامل مواد ضدعفونی کننده از شبکه آبرسانی، بهتر است که مقدار تزریق کلر بصورت گام بگام و در طول یک دوره معین کاهش داده شود. در این مدت بایستی وضعیت باکتریایی آب بطور مستمر کنترل گردد. بخصوص توجه خاص بایستی به نواحی با جریان ضعیف آب و همچنین لوله های پلاستیکی و یا لوله های با پوشش داخلی از پلاستیک معطوف شود.

سازمان آب شهر زوریخ این خط مشی را از سال 1968 دنبال نمود (شکل2. )در اولین قدم، مقدار mg/l 55/0 کلر که از سال 1953 تزریق می شد، در سال 1971 به مقدار بسیار کمترmg/l 13/0 دی اکسید کلر تغییر یافت. عامل این تغییر، سانحه فنول در دریاچه زوریخ در سال 1967 [7] و همچنین کشف تری هالومتانها (THM) به عنوان محصول جانبی روش کلر زنی بود.

در سالهای 1975 و 1978، دو تصفیه خانه Lengg و Moos با فرایند تصفیه هشت مرحله ای تجهیز شدند و در نتیجه امکان کاهش بیشتر مقدار دی اکسید کلر فراهم گردید. با کاهش نهایی دی اکسید کلر به میزان mg/l 03/0 تا 50/0 ، مقدار باقیمانده دی اکسید کلر در محل خروجی تصفیه خانه ها به مقدار mg/l 02/0 رسید و هنوز دارای تاثیر ضدعفونی بود. این مطلب با پوتنسیال ردکس که هرگز به زیر مقدار mV 700 نرفت، قابل اثبات بود. در این مرحله، در شبکه پس از مخازن ذخیره، کلر باقیمانده یافت نمی شد. از این تاریخ، برداشتن گامهای نهایی برای حذف کامل حفاظت شبکه ای فقط نیاز به زمان داشت. از آغاز سال 1993 تا کنون سیستم توزیع آب بدون هیچگونه حفاظت شبکه اجرا میگردد.

با وجود این، برای واکنش سریع در مقابل آلودگی احتمالی در خروجی تصفیه خانه ها، در مخازن و یا شبکه، تجهیزات کلرزنی باری عملکرد فوری و تزریق دی اکسید کلر همواره آماده نگهداری میشود. همچنین برای ضدعفونی های موضعی، یک دستگاه سیار برای شستشوی لوله ها با آب ژاول در دسترس میباشد.

4 -تجربیات حاصله

در طول سه ماه اول پس از قطع کامل تزریق مواد ضدعفونی به شبکه، هیچ مشکلی در شبکه پیش نیامد. در این دوره، مقدار میانگین شمارش میکروبی 12) تا 28 نمونه برداری در هفته ( در آب تصفیه شده در محل خروج تصفیه خانه از صفر تا 3 واحد به صفر تا 6 واحد در میلیگرم افزایش نشان داد. در شبکه توزیع یک افزایش جزیی میانگین شماره میکروبی66) نمونه برداری در هفته( از صفر تا 2 واحد به 1 تا 5 واحد در میلیگرم مشاهده گردید. این نتایج، تجربیات آمستردام را تایید می نمود [8]. افزایش موضعی شمارش میکروبی تا حد cfu/ml 300-100 که قبل از حذف کلر نیز مشاهد میگردید، با بالا بردن سرعت جریان آب به حد m/sec 5/0 در لوله های موردنظر، برطرف گردد.

در این زمان یکی از تصفیه خانه ها بعلت نقص فنی برای مدت یک هفته تعطیل گردید. پس از راه اندازی مجدد تصفیه خانه و وصل به شبکه، شمارش میکروبی در آب تصفیه شده تا cfu/ml 1000 بالا رفت. بدین دلیل تزریق موقت مقدار mg/l 50/0 دی اکسید کلر در این تصفیه خانه غیر قابل اجتناب بود. پس از این اقدام، شمارش میکروبی در شبکه بلافاصله به زیر cfu/ml 10 سقوط کرد. همچنین شمارش میکروبی پس از فیلتر شنی آهسته این تصفیه خانه در مدت دو ماه به کمتر از cfu/ml 20 رسید و در نتیجه پس از این مدت ادامه عملیات بدون کلرزنی مجددا امکان پذیر شد. دلیل اصلی افزایش شمارش میکروبی پس از توقف یک هفته ای، رشد تشدید شده باکتریها در آب راکد داخل فیلترهای شنی آهسته فاقد مواد ضدعفونی، و جاری شدن باکتریها به داخل شبکه پس از راه اندازی مجدد تصفیه خانه بود.

پس از این دوره، به دلیل عملیاتی تصفیه خانه، تا ماه مارس 1994 همچنان به مقدار mg/l 50/0 دی اکسید کلر به آب اضافه گردید. از این تاریخ که مجددا تزریق کلر کاملا قطع گردید تا به امروز، میانگین شمارش میکروبی آب آشامیدنی در حدود شمارش شده در سه ماه اول سال 1993 باقی مانده است.

این تجربه نشان داد که تغییر سیستم از فرایند دارای حفاظت شبکه به سیستم فاقد کلرزنی ایمنی به رعایت ملاحظات بهداشتی نیاز دارد. پرسنل باید بیاموزند که در رابطه با استفاده از دستگاهها و تاسیسات مرتبط با آب احتیاط لازم را بعمل آورند تا باعث آلودگی آب نشوند. البته این مساله با آموزش صحیح قابل حل می باشد.

5-جمع بندی

هدف بهینه سازی سیستم آبرسانی یعنی توزیع آب آشامیدنی بدون افزودن مواد شیمیایی برای حفظ شبکه، میتواند برای آبهای سطحی نیز پیاده شود. بدین منظور، یک فرایند تصفیه مؤثر که کربن آلی قابل جذب (AOC) را زیر mg/l 10 و شمارش میکروبی را زیر cfu/ml 10 نگاه دارد، غیر قابل اجتناب است. علاوه بر این شبکه توزیع باید سالم بوده و بخوبی نگهداری شود. برای پیاده سازی سیستم توزیع آب فاقد مواد ضدعفونی، تقلیل گام بگام مقدار مواد ضدعفونی کننده همزمان با یک کنترل دقیق پارامترهای بهداشتی شبکه کاملا ضروری است.

استفاده از پساب در آبیاری فضای سبز صنایع پتروشیمی

دانشمندان معتقدند آینده از آن کسانی خواهد بود که بهترین استفاده را از آب بنمایند بطوری که در سالهای آینده دیگر شاهد جنگ نفت نخواهیم بود و شاید در آینده ای نه چندان دور شاهد جنگ آب در جهان باشیم.

یکی از محور های اصلی توسعه پایدار در صنایع پتروشیمی استفاده بهینه از منابع می باشد و استفاده مجدد از فاضلاب به لحاظ اهمیت روز افزون ماده حیاتی آب از اهداف کلان مدیریت شرکت ملی صنایع پتروشیمی بوده است بطوری که  حتی الامکان سعی می شود که پساب واحدهای تولیدی پس از انجام تصفیه، مجدداً در بخش آبیاری فضای سبز و یا بخش صنعت در خنک کننده ها مورد استفاده قرار گیرد. شرکت ملی صنایع پتروشیمی بعنوان سکاندار صنعت استراتژیک پتروشیمی در ایران با شعار تلاش مستمر ، آفرینش سبز ، بالندگی پایدار ، با بهره گیری از حداکثر توان خود در صدد توسعه هر چه بیشتر صنعت از طریق مجتمع های جدید و توسعه مجتمع های موجود می باشد. توسعه ای که پتروشیمی در پی دستیابی به آن است ، توسعه پایدار و همه جانبه بوده و عمیقاً به این واقعیت معتقد است که بدون حفظ محیط زیست و استفاده بهینه از منابع، توسعه هر صنعتی تک بعدی و ناپایدار است.  لذا استفاده مجدد از پساب از گزینه ها مورد توجه در صنعت پتروشیمی می باشد.  تنها نگرانی استفاده از پسابها ، بروز آلودگی های زیست محیطی در دراز مدت است. بنابراین به منظور رفع چالش های زیست محیطی موجود و ارایه راهکارهای مناسب برای استفاده پایدار از پساب ها، تعیین نوع آلودگی های ناشی از آبیاری با فاضلاب و تاثیرات زیست محیطی ناشی از آن بایستی به طور کامل بررسی گردد.